ไทรอยด์: โรคของต่อมไทรอยด์ (Thyroid: thyroid diseases)

บทนำ

ไทรอยด์ (Thyroid gland) เป็นอวัยวะหนึ่งในระบบต่อมไร้ท่อ ตั้งอยู่ด้าน หน้าของลำคอ ในส่วนหน้าต่อลูกกระเดือก หรือ กระดูกอ่อนไทรอยด์ (Thyroid cartilage) มีรูปร่างคล้ายผีเสื้อ ประกอบด้วย 2 กลีบใหญ่ คือ กลีบด้านซ้าย และกลีบด้านขวา ซึ่งทั้งสองกลีบเชื่อมต่อถึงกันได้ด้วยเนื้อเยื่อบางๆที่เรียกว่า อิสธ์มัส (Isthmus) ต่อมไทรอยด์ปกติของผู้ใหญ่มีน้ำหนักประมาณ 18-30 กรัม แต่ละกลีบของต่อมไทรอยด์ ยาวประมาณ 5 เซนติเมตร (ซม.) ส่วนที่กว้างที่สุด ประมาณ 2-3 ซม. และส่วนที่หนาสุดประมาณ 0.8-1.6 ซม. ซึ่งต่อมไทรอยด์ปกติไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า และไม่สามารถคลำพบได้

ต่อมไทรอยด์ สร้างฮอร์โมนสำคัญ 3 ชนิด คือ ไทรอกซีน หรือ ที4 (Thyro xine, T4) ไตรไอโอโดไธโรนีน หรือ ที3 (Triiodothyronine, T3) และ แคลซิโทนิน (Calcitonin) ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่มีความสำคัญน้อยกว่า ฮอร์โมน ที4 และ ที3 เป็นอย่างมาก ดังนั้นโดยทั่วไป เมื่อกล่าวถึง ไทรอยด์ฮอร์โมน จึงมักหมายความถึงเฉพาะฮอร์โมน ที4 และ ที3 เท่านั้น

ฮอร์โมน ที4 และฮอร์โมน ที3 มีหน้าที่สำคัญมาก คือ ควบคุมดูแลการใช้พลังงานทั้งจากอาหาร และจากออกซิเจน หรือ ที่เรียกว่า เมตาโบลิซึม (Metabo lism หรือ กระบวนการแปรรูปอณู) ของเซลล์ต่างๆ เพื่อการเจริญเติบโต การทำงาน และการซ่อมแซมเซลล์ที่บาดเจ็บสึกหรอ และยังช่วยควบคุมอุณหภูมิของร่างกายด้วย ส่วนฮอร์โมนแคลซิโทนิน มีหน้าที่ช่วยควบคุมการทำงานของเกลือแร่แคลเซียมในร่างกายให้อยู่ในสมดุล

ต่อมไทรอยด์ เป็นต่อมที่ทำงานโดยอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของต่อมใต้สมอง(Pituitary gland) และของสมองส่วนที่เรียกว่า ไฮโปธาลามัส (Hypothala mus เป็นสมองส่วนหนึ่งของสมองใหญ่/Cerebrum โดยอยู่ในส่วนลึกกลางสมองใหญ่) ซึ่งทั้งต่อมใต้สมอง และสมองไฮโปธาลามัส ยังควบคุมการทำงานของอวัยวะอื่นๆด้วย เช่น ต่อมหมวกไต รังไข่ และอัณฑะ และยังมีความสัมพันธ์กับอารมณ์ และจิตใจ ดังนั้น การทำงานของต่อมไทรอยด์ รวมทั้งโรค หรือ ภาวะผิด ปกติต่างๆของต่อมไทรอยด์ จึงสัมพันธ์กับการทำงาน และโรคต่างๆของอวัยวะเหล่านั้น รวมทั้งความสัมพันธ์กับอารมณ์และจิตใจ

เนื่องจาก ฮอร์โมน แคลซิโทนิน มีบทบาทน้อยมากในการดำรงชีวิต และในโรคของต่อมไทรอยด์ ดังนั้นในบทนี้ เมื่อกล่าวถึงเรื่องของต่อมไทรอยด์ จึงกล่าวถึงเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวกับฮอร์โมน ที4 และฮอร์โมน ที3 เท่านั้น และจะรวมเรียก ฮอร์โมน ที4 และ ที3 ว่าไทรอยด์ฮอร์โมน

โรคต่อมไทรอยด์มีอะไรบ้าง? มีอาการอย่างไร?

โรคของต่อมไทรอยด์ที่พบได้บ่อย คือ ภาวะหรือ โรค ต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน ภาวะ หรือโรคขาดไทรอยด์ฮอร์โมน โรคคอพอก โรคปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ และโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์

• ภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน (Hyperthyroidism)

  คือภาวะที่ต่อมไทรอยด์ทำงานสูงขึ้นผิดปกติ จึงส่งผลให้มีฮอร์โมน ที4 และฮอร์โมน ที3 ในร่างกาย /ในเลือดสูงกว่าปกติ จึงก่อให้เกิดอาการต่างๆขึ้น ซึ่งเมื่อมีไทรอยด์ฮอร์โมนสูงขึ้นกว่าปกติจากสาเหตุใดๆก็ตาม เช่น จากต่อมไทรอยด์อักเสบ จากกินยาไทรอยด์ฮอร์โมน เรียก ภาวะนั้นว่า โรคไทรอยด์เป็นพิษ (Thyrotoxicosis) เมื่อไทรอยด์เป็นพิษเกิดจากปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ เรียก โรคนั้นว่า โรคคอพอกเป็นพิษ (Toxic nodular goiter) และเมื่อเกิดจากความผิดปกติของภูมิคุ้มกันต้านทานของร่างกาย /แอนติบอดี (Antibody) ต่อต่อมไทรอยด์ จะส่งผลให้ต่อมไทรอยด์ทั้งต่อมโตขึ้นและเซลล์ต่อมไทรอยด์สร้างไทรอยด์ฮอร์โมนสูงขึ้น เรียกว่า โรคเกรวฟส์(Graves’ disease) ซึ่งเป็นสาเหตุพบบ่อยที่สุดของภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน คือ ประมาณ 70% ของภาวะนี้

  อาการจากภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน ที่พบบ่อย ได้แก่ ผอมลงทั้งๆที่กินจุ หัวใจเต้นเร็วและแรง ทนอากาศร้อนไม่ได้ เหงื่อออกมาก กล้ามเนื้อแขนและขาลีบ อุจจาระบ่อยขึ้น/ ท้องเสีย ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอ ผมเปราะ แห้ง ผมร่วง มือสั่น หงุดหงิดง่าย กังวลเกินเหตุ อารมณ์แปรปรวน อ่อนเพลีย นอนไม่หลับ อาจมีต่อมไทรอยด์โตทั้งต่อมและอาจร่วมกับมีตาโปนทั้ง 2 ข้าง เมื่อเกิดจากโรคเกรวฟส์ อาจมีปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ เมื่อเกิดจากคอพอกเป็นพิษ หรืออาจมีต่อมไทรอยด์โต เจ็บ อาจร่วมกับมีไข้เมื่อเกิดจากต่อมไทรอยด์อักเสบ

• ภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน หรือโรคต่อมไทรอยด์ทำงานต่ำ (Hypothyroidism)

  ได้แก่ ภาวะที่ต่อมไทรอยด์ทำงานต่ำกว่าปกติ หรือเสียหายจากสาเหตุต่างๆ เช่น จากการผ่าตัดต่อมไทรอยด์ จึงส่งผลให้มีไทรอยด์ฮอร์โมนในร่างกาย/ในเลือดต่ำกว่าปกติ จึงก่ออาการต่างๆขึ้น ซึ่งที่พบบ่อย ได้แก่ ทนหนาวไม่ได้ หนาวเกินเหตุ ท้องผูก ประจำเดือนแต่ละครั้งมามากผิดปกติ ปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ อ่อนเพลีย อ้วนฉุ เฉื่อย ช้า เสียงแหบ พูดได้ช้าลง ผิวหนังดูหนากว่าปกติ ผิวแห้ง เล็บแตกง่าย ใบหน้า รอบดวงตา มือ เท้าบวมโดยเฉพาะเมื่อตื่นนอน ซึมเศร้า

  สาเหตุพบบ่อยของภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน ได้แก่ การผ่าตัดต่อมไทรอยด์จากโรคของต่อมไทรอยด์ การสูงอายุ เซลล์ทุกชนิดรวมทั้งของต่อมไท รอยด์จึงเสื่อมลง กินยากดการทำงานของต่อมไทรอยด์ (เช่น รักษาโรคไทรอยด์เป็นพิษ) โรคต่อมไทรอยด์อักเสบ (เมื่ออักเสบเฉียบพลัน มักเกิดโรคไทรอยด์เป็นพิษ แต่ในระยะยาว หรือ เมื่อต่อมไทรอยด์อักเสบเรื้อรัง มักเกิดภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน) การกินน้ำแร่รังสีไอโอดีน รักษาโรคต่างๆของต่อมไทรอยด์ การได้รับรัง สีในบริเวณลำคอ (เช่น การฉายรังสีรักษา ในโรคมะเร็งในบริเวณลำคอ หรือ ในคนที่ทำงานเกี่ยวกับรังสี) และโรคขาดไทรอยด์ฮอร์โมนแต่กำเนิด

• โรคคอพอก (Goiter หรือ Goitre)

  คือ โรคต่อมไทรอยด์โต อาจโตเรียบทั่วทั้งสองกลีบ โตเรียบเพียงกลีบเดียว โตแบบเป็นตะปุ่มตะป่ำ หรือเป็นปุ่มก้อนเนื้อ อาจเกิดเพียงก้อนเนื้อเดียว หรือ หลายๆก้อน เกิดกับต่อมไทรอยด์เพียงกลีบใดกลีบหนึ่ง หรือกับทั้งสองกลีบพร้อมกัน ดังนั้น คอพอก จึงเป็นคำกลางๆ หมายความถึง มีต่อมไทรอยด์บวม โต ซึ่งผู้ป่วยอาจ

  • มีไทรอยด์ฮอร์โมนปกติ จึงไม่มีอาการผิดปกติใดๆยกเว้นเพียงต่อมไทรอยด์โต โดยมักมีสาเหตุจากขาดเกลือแร่ไอโอดีน ต่อมไทรอยด์จึงเพิ่มปริมาณเซลล์ให้มากขึ้น ต่อมจึงมีขนาดโตขึ้น หรือ เกิดเป็นตะปุ่มตะป่ำ
  • หรือมีการสร้างไทรอยด์ฮอร์โมนสูงขึ้น จึงเกิดภาวะไทรอยด์ทำงานเกิน หรือ ไท รอยด์เป็นพิษ
  • หรืออาจมีไทรอยด์ฮอร์โมนต่ำ จึงเกิดอาการจากภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน ทั้งนี้ ผู้ป่วยจะมีไทรอยด์ฮอร์โมน ปกติ สูง หรือ ต่ำ ขึ้นกับสาเหตุของคอพอก

• โรคปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ (Thyroid nodule)

  คือ ปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ ซึ่งเป็นปุ่มเนื้อที่ไม่ใช่เนื้องอกมะเร็ง โดยปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ แบ่งเป็น 3 ชนิดตามการจับไอโอดีนของเซลล์ปุ่มเนื้อ คือ

  • เมื่อเซลล์ปุ่มเนื้อจับไอโอดีนได้ตามปกติ เรียกว่า วอร์มโนดูล(Warm nodule) ปุ่มเนื้อชนิดนี้ มักเกิดจากร่างกายขาดเกลือแร่ไอโอดีน และเป็นปุ่มเนื้อที่ไม่กลายเป็นโรคมะเร็ง
  • เมื่อเซลล์ปุ่มเนื้อจับไอโอดีนได้สูงกว่าปกติ เรียกว่า ฮอตโนดูล(Hot nodule) ซึ่งปุ่มเนื้อชนิดนี้เป็นชนิดพบได้น้อย มักทำให้มีภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน และมีรายงานเปลี่ยนเป็นโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์ได้ประปรายน้อยมากๆ
  • เมื่อเซลล์ปุ่มเนื้อไม่จับไอโอดีน เรียกว่า โคลด์โนดูล (Cold nodule) ปุ่มเนื้อชนิดนี้โดยทั่วไปเป็นเนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็ง และจะยุบหายได้เมื่อได้รับการรักษาด้วยยาไทรอยด์ฮอร์โมน เรียกว่า ไทรอยด์อะดีโนมา (Thyroid ade noma) อย่างไรก็ตามพบปุ่มเนื้อโคลด์โนดูล เกิดจากโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์ได้ประมาณ 5-10% ดังนั้น เมื่อปุ่มเนื้อชนิดนี้มีขนาดโตขึ้น หรือ ไม่ยุบลงหลังได้ยาฮอร์โมนดังกล่าว การรักษามักเป็นการเจาะ/ดูดเซลล์จากปุ่มเนื้อเพื่อการตรวจทางเซลล์วิทยา เพื่อวินิจฉัยแยกโรคมะเร็ง เพื่อการรักษาได้ถูกต้องต่อไป

• โรคมะเร็งต่อมไทรอยด์ (Thyroid cancer)

  เป็นโรคมะเร็งพบบ่อยชนิดหนึ่งของคนไทย เป็นโรคมะเร็งของผู้ใหญ่ แต่พบได้ตั้งแต่ในเด็กโต ไปจนถึงผู้สูง อายุ ผู้หญิงพบเป็นโรคได้สูงกว่าผู้ชาย ถึงประมาณ 3-4 เท่า เป็นโรคที่ยังไม่ทราบสาเหตุ แต่ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ คือ การได้รับรังสีในบริเวณต่อมไทรอยด์ โดยเฉพาะในช่วงเป็นเด็ก และอาการสำคัญ คือ ต่อมไทรอยด์โตมองเห็นได้ และคลำได้ก้อนเนื้อ หรือ ปุ่มเนื้อในต่อมไทรอยด์ และในโรคระยะลุกลามอาจคลำได้ต่อมน้ำ เหลืองลำคอโตด้านเดียวกับที่มีก้อนเนื้อในต่อมไทรอยด์

แพทย์วินิจฉัยโรคของต่อมไทรอยด์ได้อย่างไร?

แพทย์วินิจฉัยโรคของต่อมไทรอยด์ได้จาก ประวัติอาการ การตรวจร่างกาย การตรวจคลำต่อมไทรอยด์ และต่อมน้ำเหลืองลำคอ การตรวจเลือดดูการทำงานของต่อมไทรอยด์ การตรวจภาพต่อมไทรอยด์ด้วยอัลตราซาวด์ หรือ การตรวจทางเวชศาสตร์นิวเคลียร์ (โดยการกินน้ำแร่รังสีไอโอดีน หรือ ฉีดยาแร่รังสีบางชนิดเข้าหลอดเลือดดำ หลังจากนั้นจึงใช้เครื่องสแกนตรวจจับรังสีที่เซลล์ต่อมไทรอยด์จับกิน แล้วจึงแปลงเป็นภาพต่อมไทรอยด์) หรือ การตรวจด้วยเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ แต่เมื่อสงสัยโรคเนื้องอก หรือ โรคมะเร็ง จะเจาะ ดูดเซลล์จากก้อนเนื้อเพื่อการตรวจทางเซลล์วิทยา นอกจากนั้น อาจมีการตรวจอื่นๆเพิ่มเติม ทั้งนี้ขึ้นกับอาการผู้ป่วยและดุลพินิจของแพทย์ เช่น ตรวจภาพเอกซเรย์ปอด เพื่อดูการแพร่กระจายของโรค มะเร็ง เป็นต้น

รักษาโรคของต่อมไทรอยด์ได้อย่างไร?

การรักษาโรคต่อมไทรอยด์ ขึ้นกับชนิดของโรค โดย

• เมื่อเป็นภาวะไทรอยด์ทำงานเกิน การรักษา คือ การกินยาลดการทำงานของต่อมไทรอยด์ การผ่าตัดต่อมไทรอยด์ และ/หรือ การกินน้ำแร่รังสีไอโอดีน โดยจะเป็นวิธีการใดขึ้นกับ อายุ สุขภาพผู้ป่วย ดุลพินิจของแพทย์ และความสมัครใจของผู้ป่วย
• เมื่อเป็นโรคภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน การรักษา คือ การกินยาไท รอยด์ฮอร์โมน และการรักษาประคับประคองตามอาการ เช่น กินยาขับน้ำลดบวม เป็นต้น
• เมื่อเป็นโรคคอพอก คือ รักษาตามสาเหตุของคอพอก เช่น รักษาภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน เป็นต้น
• เมื่อเป็นโรคปุ่มเนื้อต่อมไทรอยด์ คือ การรักษาตามสาเหตุ เช่น รักษาภาวะไทรอยด์ทำงานเกิน เป็นต้น
• เมื่อเป็นเนื้องอกต่อมไทรอยด์ การรักษา คือ กินยาไทรอยด์ฮอร์โมน แต่เมื่อก้อนโตขึ้น หรือ ก้อนไม่ยุบหลังกินยา การรักษา คือ การผ่าตัดก้อนเนื้อ หรือการผ่าตัดต่อมไทรอยด์
• เมื่อเป็นโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์การรักษา คือ การผ่าตัดต่อมไท รอยด์ และอาจร่วมกับการกินยาน้ำแร่รังสีไอโอดีน การฉายรังสีรักษา หรือ ยาเคมีบำบัด ทั้งนี้ขึ้นกับระยะของโรคมะเร็ง และชนิดของเซลล์มะเร็ง

โรคของต่อมไทรอยด์รุนแรงไหม?

โดยทั่วไป โรคของต่อมไทรอยด์เป็นโรคไม่รุนแรง รักษาได้เสมอ ซึ่งรวม ทั้งโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์ ยกเว้นโรคมะเร็งชนิดมีการแบ่งตัวของเซลล์มะเร็งสูงมาก (ชนิดAnaplastic หรือ ชนิด Undifferentiated) เท่านั้นที่รุนแรงมากซึ่งมักทำให้เสียชีวิตเสมอ แต่เป็นมะเร็งชนิดที่พบได้น้อยมาก และมักพบเกิดในผู้สูงอายุ

ดูแลตนเองอย่างไร? ควรพบแพทย์เมื่อไร?

เมื่อมีอาการผิดปกติดังกล่าว หรือ สังเกตเห็นมีก้อนเนื้อผิดปกติในบริเวณต่อมไทรอยด์ และ/หรือลำคอ ควรรีบพบแพทย์เสมอภายใน 1-2 สัปดาห์ เพื่อการวินิจฉัย และการรักษาแต่เนิ่นๆ ซึ่งจะช่วยให้การรักษาได้ผลดีกว่า ใช้เวลารักษา และเสียค่าใช้จ่ายในการรักษาน้อยกว่าการรักษาในระยะที่เป็นโรคเรื้อรัง หรือ เป็นโรคมะเร็งในระยะลุกลาม

ป้องกันโรคของต่อมไทรอยด์ได้อย่างไร?

โดยทั่วไป โรคของต่อมไทรอยด์มักไม่ทราบสาเหตุที่ชัดเจน ยกเว้นโรคคอพอกจากขาดไอโอดีน และโรคต่อมไทรอยด์อักเสบจากการติดเชื้อ ดังนั้น การป้องกัน คือ การกินอาหารที่มีไอโอดีนอย่างเพียงพอ เช่น อาหารทะเล น้ำปลาจากปลาทะเล เกลือทะเล แต่ไม่ควรกินอาหารเค็มจัดเพราะจะเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อโรคความดันโลหิตสูง และโรคไตเรื้อรัง นอกจากนั้นคือ การรักษาสุขอนามัยพื้นฐาน (สุขบัญญัติแห่งชาติ) เพื่อให้สุขภาพร่างกายแข็งแรง และเพื่อลดโอกาสติดเชื้อต่างๆ

อนึ่ง จากการศึกษาพบว่า การกินอาหารที่มีไอโอดีนปริมาณสูงอย่างต่อ เนื่อง อาจส่งผลกดการทำงานของต่อมไทรอยด์ได้ ต่อมไทรอยด์จึงพยายามทำงานเพิ่มขึ้น ส่งผลให้เกิดคอพอกได้ หรือบางครั้งอาจทำให้ต่อมไทรอยด์สร้างไทรอยด์ฮอร์โมนเกินปกติ เกิดภาวะไทรอยด์เป็นพิษ หรือ บางครั้งอาจเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์

จึงเห็นได้ว่า ทั้งการขาดไอโอดีน หรือการกินไอโอดีนมากเกินไป ก่อโรคกับต่อมไทรอยด์ได้ทั้งสองกรณี ดังนั้น จึงควรกินอาหารที่มีไอโอดีนแต่พอดี ไม่กินอาหารที่ขาดไอโอดีน หรืออาหารที่มีไอโอดีนสูง อย่างต่อเนื่อง รวมทั้งการกินไอโอดีนเสริมอาหารในรูปของวิตามิน ควรปรึกษาแพทย์ พยาบาล หรือเภสัชกรก่อนเสมอ

บรรณานุกรม

1. Goitre. http://en.wikipedia.org/wiki/Goitre [2011, Oct 10].
2. Hyperthyroidism. http://en.wikipedia.org/wiki/Hyperthyroidism [2011, Oct 10].
3. Hypothyroidism. http://en.wikipedia.org/wiki/Hypothyroidism [2011, Oct 10].
4. Schlumberger, M. (2006). Thyroid tumors (third edition). France: Editions Nucleon.
5. Thyroid. http://en.wikipedia.org/wiki/Thyroid [2011, Oct 10].
6. Thyroid nodule. http://en.wikipedia.org/wiki/Thyroid_nodule [2011, Oct 10].