ซัลฟาเมทอกซาโซน (Sulfamethoxazole)
- โดย เภสัชกร อภัย ราษฎรวิจิตร
- 10 ธันวาคม 2565
- Tweet
สารบัญ
- บทนำ: คือยาอะไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีสรรพคุณ (คุณสมบัติ) รักษาโรคอะไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีขนาดรับประทานอย่างไร?
- เมื่อมีการสั่งยา ควรแจ้งแพทย์/พยาบาล และเภสัชกรอย่างไร?
- หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?
- มีข้อควรระวังการใช้ซัลฟาเมทอกซาโซนอย่างไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?
- ควรเก็บรักษาซัลฟาเมทอกซาโซนอย่างไร?
- ซัลฟาเมทอกซาโซนมีชื่ออื่นอีกไหม?ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?
- บรรณานุกรม
บทความที่เกี่ยวข้อง
- ยารักษาโรค (Pharmaceutical drug)
- ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด
- ต่อมลูกหมากอักเสบติดเชื้อ (Bacterial prostatitis)
- หูชั้นกลางอักเสบ (Otitis media) หรือ หูชั้นกลางติดเชื้อ (Middle ear infection)
- โรคติดเชื้อระบบทางเดินปัสสาวะ (Urinary tract infection)
- สะตีเวนส์จอห์นสัน (Stevens-Johnson syndrome)
- ภาวะขาดเอนไซม์จีซิกพีดี (G6PD deficiency)
- หนองในเทียม (Chlamydia infection)
บทนำ: คือยาอะไร?
ซัลฟาเมทอกซาโซน (Sulfamethoxazole) คือ ยาปฏิชีวนะกลุ่มซัลฟา (Sulfa drug) ทางคลินิกใช้เพื่อต่อต้านเชื้อแบคทีเรียทั้งชนิดแกรมบวกและลบ เช่น รักษาโรคติดเชื้อระบบทางเดินปัสสาวะ หลอดลมอักเสบ และโรคต่อมลูกหมากอักเสบติดเชื้อ, โดยมีรูปแบบเป็นยารับประทาน และยาฉีด
เริ่มแรกเมื่อมีการใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซนในอเมริกาเมื่อปี ค.ศ.1961 (พ.ศ. 2504) แต่ถูกเพิกถอนไปสักระยะหนึ่ง ปัจจุบันวงการแพทย์ได้นำยานี้กลับมาใช้ใหม่โดยนำมาผสมร่วมกับยา Trimethoprim และมีการใช้ชื่อย่อว่า SMX-TMP หรือ SMZ-TMP (Sulfamethoxazole and Trimethoprim)
เมื่อตัวยาซัลฟาเมทอกซาโซนเข้าสู่กระแสเลือด จะเกิดการรวมตัวเข้ากับพลาสมาโปรตีนประมาณ 70%, ตับจะเป็นอวัยวะที่คอยเปลี่ยนแปลงโครงสร้าง และทำลายยาซัลฟาเมทอกซาโซนอย่างต่อเนื่อง, ร่างกายต้องใช้เวลาประมาณ 10 ชั่วโมงขึ้นไปในการกำจัดยานี้ออกจากกระแสเลือด และผ่านทิ้งไปกับปัสสาวะ, ธรรมชาติของยาซัลฟาเมทอกซาโซนสามารถซึมผ่านเข้าไปได้ทั่วเนื้อเยื่อของอวัยวะต่างๆในร่างกาย และยานี้ยังสามารถผ่านรกได้อีกด้วย, นอกจากนั้น สามารถตรวจพบยานี้กระจายตัวอยู่ในน้ำหล่อเลี้ยงหูชั้นกลาง พบในเสมหะ รวมถึงน้ำที่หล่อเลี้ยงบริเวณช่องคลอดอีกด้วย
อาการข้างเคียงที่สามารถพบได้บ่อยเมื่อมีการใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน คือ คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร ผื่นคัน หรือกรณีที่รุนแรงอาจเกิดภาวะ Stevens-Johnson syndrome
ทั้งนี้ มีเงื่อนไขบางประการที่ผู้บริโภคควรทราบก่อนการใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน เช่น
- ห้ามใช้กับผู้ป่วย โรคตับ โรคไต ที่ทำงานผิดปกติในระดับรุนแรง และผู้ที่แพ้ยานี้ และแพ้ยากลุ่มซัลฟา
- แพทย์จะไม่จ่ายยานี้ให้กับผู้ป่วยโลหิตจาง รวมถึงผู้ป่วยที่มีภาวะเกล็ดเลือดต่ำ
- ผู้ที่ร่างกายขาดกรดโฟลิก (Folic acid) ผู้ป่วยโรคหืด ผู้ป่วยโรคเอดส์
ผู้ป่วยภาวะขาดเอนไซม์จีซิกพีดี (G6PD) ผู้ป่วยด้วยโรคต่อมไทรอยด์ เป็นกลุ่มที่สามารถ ได้รับผลกระทบ/ผลข้างเคียงจากการใช้ยานี้ได้ง่าย
- สตรีตั้งครรภ์ สตรีที่อยู่ในภาวะให้นมบุตร เด็กอายุต่ำกว่า 2 เดือน เป็นกลุ่มเสี่ยง
ที่ตัวยานี้สามารถก่อให้เกิดอาการพิษได้ แพทย์จะหลีกเลี่ยงการใช้ยากับผู้ป่วยกลุ่มนี้ เช่นกัน
ปัจจุบันยาซัลฟาเมทอกซาโซน เป็นหนึ่งในรายการยาที่บรรจุอยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติของไทย โดยต้องผสมกับตัวยา Trimethoprim และมีรูปแบบผลิตภัณฑ์ทางการค้าทั้งที่เป็นยา ชนิดเม็ด ยาแคปซูล ยาน้ำแขวนตะกอนชนิดรับประทาน รวมถึงยาฉีดที่ปราศจากเชื้อ
ยาซัลฟาเมทอกซาโซนจัดอยู่ในหมวดของยาอันตราย การใช้ยานี้ต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้รักษาเท่านั้น, ผู้บริโภคสามารถพบเห็นการใช้ยานี้ในสถานพยาบาลทั้งของรัฐ และเอกชน และสามารถหาซื้อจากตามร้านขายยาโดยทั่วไป
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีสรรพคุณ (คุณสมบัติ) รักษาโรคอะไร?
![ซัลฟาเมทอกซาโซน ซัลฟาเมทอกซาโซน](../../media/images/articlepics/ซัลฟาเมทอกซาโซน-01.jpg)
ยาซัลฟาเมทอกซาโซนมีสรรพคุณ/ข้อบ่งใช้: เช่น
- รักษาโรคติดเชื้อระบบทางเดินปัสสาวะ
- บำบัดรักษาโรคหนองในเทียม
- รักษาการติดเชื้อบริเวณหูชั้นกลาง/ หูน้ำหนวก/ หูชั้นกลางติดเชื้อ
- ใช้ป้องกันการติดเชื้อเยื่อหุ้มสมองอักเสบ(Prophylaxis of meningococcal meningitis)
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?
กลไกการออกฤทธิ์ของยาซัลฟาเมทอกซาโซน คือตัวยาจะรบกวนการสังเคราะห์กรดนิวคลีอิก (Nucleic acid, สารเกี่ยวกับการสร้างสารพันธุกรรม) ในตัวแบคทีเรีย ส่งผลให้แบคทีเรียหยุดการเจริญเติบโต ไม่สามารถกระจายพันธุ์ และตายลงในที่สุด
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?
ยาซัลฟาเมทอกซาโซน มีรูปแบบการจัดจำหน่าย:
ก. ยาเม็ดที่ผสมร่วมกับยา Trimethoprim:เช่น
- Trimethoprim 160 มิลลิกรัม + Sulfamethoxazole 800 มิลลิกรัม / เม็ด
- Trimethoprim 80 มิลลิกรัม + Sulfamethoxazole 400 มิลลิกรัม / เม็ด
- Trimethoprim 20 มิลลิกรัม + Sulfamethoxazole 100 มิลลิกรัม / เม็ด
ข. ยาแคปซูลที่ผสมร่วมกับยา Trimethoprim: เช่น
- Trimethoprim 80 มิลลิกรัม + Sulfamethoxazole 400 มิลลิกรัม / แคปซูล
ค. ยาน้ำแขวนตะกอนที่ผสมร่วมกับยา Trimethoprim: เช่น
- Trimethoprim 40 มิลลิกรัม+ Sulfamethoxazole 200 มิลลิกรัม/5 มิลลิลิตร
ง. ยาฉีดที่ผสมร่วมกับ Trimethoprim: เช่น
- Trimethoprim 80 มิลลิกรัม + Sulfamethoxazole 400 มิลลิกรัม / 5 มิลลิลิตร
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีขนาดรับประทานอย่างไร?
ยาซัลฟาเมทอกซาโซน มีขนาดรับประทาน: เช่น
- ผู้ใหญ่: เริ่มต้นรับประทาน 2 กรัม, จากนั้นแพทย์จะให้รับประทานต่อเนื่องครั้งละ 1 กรัม วันละ 2 ครั้ง เช้า – เย็น ก่อนอาหาร, กรณีที่ติดเชื้อขั้นรุนแรง แพทย์จะปรับขนาดรับประทานเป็นครั้งละ 1 กรัม วันละ 3 ครั้ง เช้า – กลางวัน – เย็น
- เด็กอายุตั้งแต่ 2 เดือนขึ้นไป: เริ่มต้นรับประทาน 50 - 60 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม, จากนั้นแพทย์จะให้รับประทานยา 25 - 30 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม วันละ 2 ครั้ง, ขนาดรับประทานสูงสุดไม่เกิน 75 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วัน
- เด็กอายุต่ำกว่า 2 เดือน: ทางคลินิก ยังไม่มีข้อมูลเรื่องผลข้างเคียงของยานี้ในเด็กกลุ่มนี้อย่างชัดเจน การใช้ยานี้ในเด็กกลุ่มนี้ จึงอยู่ในดุลพินิจของแพทย์ผู้รักษาเป็นกรณีไป
*อนึ่ง สามารถรับประทานยานี้ ก่อน หรือ พร้อม หรือ หลังอาหาร ก็ได้
*****หมายเหตุ:ขนาดยาและระยะเวลาในการใช้ยาที่ระบุในบทความนี้ เป็นเพียงตัวอย่างหนึ่งเท่านั้นไม่สามารถใช้ทดแทนคำสั่งใช้ยาของแพทย์ได้ การใช้ยาที่เหมาะสมควรต้องปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเสมอ
เมื่อมีการสั่งยา ควรแจ้งแพทย์/พยาบาล และเภสัชกรอย่างไร?
เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิดรวมยาซัลฟาเมทอกซาโซน ผู้ป่วยควรแจ้ง แพทย์ พยาบาล และเภสัชกร เช่น
- ประวัติแพ้ยาทุกชนิด เช่น กินยา/ใช้ยาแล้ว คลื่นไส้มาก ขึ้นผื่น หรือ แน่นหายใจติดขัด/หายใจลำบาก/หอบเหนื่อย
- มีโรคประจำตัวต่างๆ รวมทั้งกำลังกินยา/ใช้ยาอะไรอยู่ เพราะยาซัลฟาเมทอกซาโซนอาจส่งผลให้อาการของโรคเหล่านั้นรุนแรงขึ้น หรืออาจเกิดปฏิกิริยาระหว่างยากับยาอื่นๆที่กิน/ที่ใช้อยู่ก่อน
- หากเป็นสุภาพสตรี ควรแจ้งว่าอยู่ในภาวะตั้งครรภ์ หรือกำลังให้นมบุตร เพราะยาหลายประเภทสามารถผ่านทางน้ำนม หรือรก และเข้าสู่ทารกจนก่อให้เกิดผลข้างเคียงได้
หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?
หากลืมรับประทานยาซัลฟาเมทอกซาโซน สามารถรับประทานเมื่อนึกขึ้นได้ ถ้าเวลาใกล้เคียงกับการรับประทานยาในมื้อถัดไป ไม่จำเป็นต้องเพิ่มขนาดรับประทานเป็น 2 เท่า
อย่างไรก็ตาม เพื่อประสิทธิผลของการรักษา ควรรับประทานยาซัลฟาเมทอกซาโซน ตรงเวลา
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?
ยาซัลฟาเมทอกซาโซนสามารถก่อให้เกิดผล/อาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยา(ผลข้างเคียง/อาการข้างเคียง) ต่อระบบอวัยวะต่างๆของร่างกาย: เช่น
- ผลต่อระบบทางเดินอาหาร: เช่น มีอาการ คลื่นไส้อาเจียน เบื่ออาหาร ท้องเสีย เกิดแผลในลำคอ
- ผลต่อระบบการเผาผลาญพลังงานของร่างกาย: เช่น ก่อให้เกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ, ฮอร์โมนจากต่อมไทรอยด์ต่ำ /ภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมย
- ผลต่อระบบการทำงานของหัวใจ: เช่น เกิดภาวะหัวใจเต้นเร็วผิดปกติ
- ผลต่อผิวหนัง: เช่น เกิดภาวะผื่นคัน ลมพิษ สีผิวซีดจาง
มีข้อควรระวังการใช้ซัลฟาเมทอกซาโซนอย่างไร?
มีข้อควรระวังการใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน: เช่น
- ห้ามใช้กับผู้ที่แพ้ยานี้ และ/หรือ แพ้ยากลุ่มซัลฟา
- ห้ามใช้ยานี้กับสตรีตั้งครรภ์ ด้วยตัวยาสามารถส่งผลต่อการเจริญเติบโตของทารก ในครรภ์ได้
- ห้ามใช้ยานี้กับสตรีที่อยู่ในภาวะให้นมบุตร ด้วยยาซัลฟาเมทอกซาโซนสามารถผ่านเข้าน้ำนมของมารดา และส่งผ่านเข้าสู่ตัวทารกได้
- ห้ามใช้ยานี้กับเด็กที่มีอายุต่ำกว่า 2 เดือน
- ห้ามใช้ยานี้กับผู้ป่วย โรคไตระยะรุนแรง ผู้ป่วยโรคตับ ผู้ป่วยด้วยโรคเลือด ผู้ป่วยโรคลูปัส-โรคเอสแอลอี
- ห้ามปรับขนาดการใช้ยานี้ด้วยตนเอง
- ห้ามใช้ยาที่มีสภาพเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม
- ระวังการใช้ยานี้กับผู้ป่วยด้วย โรคหืด โรคเอดส์ ผู้ป่วยภาวะขาดเอนไซม์จีซิกพีดี (G6PD)
- ระวังการใช้ยานี้กับผู้สูงอายุ ด้วยเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่อการแพ้ยานี้มากกว่ากลุ่มอื่น
- เพื่อหลีกเลี่ยงการตกตะกอนของยานี้ในไตและในกระเพาะปัสสาวะจึงควรต้องดื่มน้ำ ตามในปริมาณที่มากพอหลังรับประทานยากลุ่มซัลฟาที่รวมถึงยานี้
- กรณีที่รับประทานยานี้ก่อนอาหาร แล้วมีอาการรู้สึกไม่สบายในกระเพาะอาหาร- ลำไส้ สามารถเปลี่ยนมารับประทานยาพร้อมอาหารได้
- *หากเกิดอาการแพ้ยานี้ เช่น อึดอัด/หายใจไม่ออก/หายใจลำบาก ตัวบวม ผื่นคันขึ้นเต็มตัว มีไข้ หรือมีภาวะ Stevens-Johnson syndrome ให้หยุดการใช้ยานี้ทันที แล้วรีบนำตัวผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลโดยเร็ว ทันที/ฉุกเฉิน
- ห้ามแบ่งยาให้ผู้อื่นใช้
- ห้ามใช้ยาหมดอายุ
- ห้ามเก็บยาหมดอายุ
***** อนึ่ง: ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ "ยา" ที่รวมถึง ยาแผนปัจจุบัน ทุกชนิด (รวมยาซัลฟาเมทอกซาโซนด้วย) ยาแผนโบราณทุกชนิด อาหารเสริม ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกครั้ง ควรต้องปฏิบัติตามข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ(อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด) รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?
ยาซัลฟาเมทอกซาโซนมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่น: เช่น
- การใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน ร่วมกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่นยา Warfarin จะทำให้การทำงานของยาต้านการแข็งตัวของเลือดมีฤทธิ์นานขึ้น หากจำเป็นต้องใช้ยา ร่วมกัน แพทย์จะปรับขนาดรับประทานให้เหมาะสมกับผู้ป่วยเป็นรายบุคคลไป
- การใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน ร่วมกับยา Sodium nitrite อาจทำให้มีภาวะ Methemoglobinemia/ภาวะเมทฮีโมโกลบินในเลือด เกิดขึ้นภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังจากใช้ยาร่วมกัน ซึ่งจะทำให้ความสามารถในการขนส่งออกซิเจนของเลือดเพื่อไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆของร่างกายด้อยประสิทธิภาพลงไป, โดยอาจสังเกตพบอาการ ผิวหนังซีดคล้ำ คลื่นไส้ ปวดหัว วิงเวียน อ่อนเพลีย หายใจลำบาก เป็นต้น, หากไม่มีความจำเป็นใดๆ จึงควรต้องหลีกเลี่ยงการใช้ยาร่วมกัน
- การใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน ร่วมกับยาลดความดันกลุ่ม ACE inhibitors จะทำให้ระดับโพแทสเซียมในเลือดสูงมากขึ้น แพทย์จะปรับขนาดรับประทานให้ เหมาะสมในผู้ป่วยเป็นกรณีไป
- ห้ามใช้ยาซัลฟาเมทอกซาโซน ร่วมกับยา Methenamine ด้วยจะทำให้เกิดการตกตะกอนของยาซัลฟาเมทอกซาโซนในปัสสาวะ
ควรเก็บรักษาซัลฟาเมทอกซาโซนอย่างไร?
ควรเก็บยาซัลฟาเมทอกซาโซน: เช่น
- เก็บยาภายใต้อุณหภูมิห้องที่เย็น
- ไม่เก็บยาในช่องแช่แข็งของตู้เย็น
- ไม่เก็บยาในห้องน้ำหรือในรถยนต์
- เก็บยาในภาชนะที่ปิดมิดชิด พ้นแสงแดด ความร้อน และความชื้น
- เก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ย
ซัลฟาเมทอกซาโซนมีชื่ออื่นอีกไหม? ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?
ยาซัลฟาเมทอกซาโซน มียาชื่อการค้าอื่น และบริษัทผู้ผลิต เช่น
ชื่อการค้า | บริษัทผู้ผลิต |
---|---|
Actin (แอคติน) | The Forty-Two |
Actrim/Actrim-Cap/Addtrim (แอคทริม/แอคทริม-แคป/แอดทริม) | Medicine Products |
Agsulfa (อักซัลฟา) | Charoon Bhesaj |
Babytrim (เบบี้ทริม) | T.O.Chemicals |
Bacin (บาซิน) | Atlantic Lab |
Bactin (แบคทิน) | Siam Medicare |
Bactrim (แบคทริม) | Roche |
Bactoprim (แบคโทพริม) | Charoen Bhaesaj Lab |
Co-Fatrim (โค-ฟาทริม) | T. Man Pharma |
Comox (โคม็อก) | T. O. Chemicals |
Comoxole (โคม็อกโซล) | Inpac Pharma |
Coprim (โคพริม) | Community Pharm PCL |
Co-Star (โค-สตาร์) | Inpac Pharma |
Cotamox (โคตาม็อก) | Asian Pharm |
*อนึ่ง: ยาซัลฟาเมทอกซาโซน ยังมีชื่ออื่นอีก เช่น Septra, Septrin, Co-Trimoxazole
บรรณานุกรม
- https://en.wikipedia.org/wiki/Sulfamethoxazole [2022,Dec10]
- https://www.mims.com/India/drug/info/sulfamethoxazole/?type=full&mtype=generic#Dosage [2022,Dec10]
- https://www.drugs.com/mtm/sulfamethoxazole-and-trimethoprim.html [2022,Dec10]
- https://www.drugs.com/drug-interactions/sulfamethoxazole-trimethoprim-index.html?filter=3&generic_only= [2022,Dec10]
- https://www.mims.com/Thailand/drug/search?q=sulfamethoxazole&page=0 [2022,Dec10]