Frame Top

ระบบและอวัยวะที่เกี่ยวข้อง :

ต่อมน้ำลาย  ระบบหูคอจมูก 

อาการที่เกี่ยวข้อง :

ปวดเมื่อกินอาหาร 

บทนำ

ต่อมน้ำลาย (Salivary gland) เป็นอวัยวะสร้างน้ำลาย แบ่งเป็นต่อมน้ำลายขนาดใหญ่ และต่อมน้ำลายขนาดเล็กๆที่กระจายอยู่ในเนื้อเยื่อต่างๆตลอดทั่วใน ช่องปาก เช่น เพดาน และลิ้น โดยนิ่วต่อมน้ำลายจะเกิดเฉพาะกับต่อมน้ำลายขนาดใหญ่

ต่อมน้ำลายขนาดใหญ่ มี 3 คู่ ซ้ายและขวาบนใบหน้า คือ

ก. ต่อมน้ำลายหน้ากกหู เรียกว่าต่อมน้ำลายพาโรติด (Parotid gland) โดยแต่ละข้างมีท่อน้ำลาย (Salivary duct) เปิดเข้าช่องปากในบริเวณกระพุ้งแก้มด้านบน ตรงตำแหน่งประมาณฟันกรามบนซี่ที่ 2

ข. ต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกร (Submandibular gland หรือ Submaxillary gland) โดยแต่ละต่อมมีท่อน้ำลายเปิดเข้าช่องปากในตำแหน่งใต้ลิ้นซ้ายและขวา และ

ค. ต่อมน้ำลายใต้ลิ้น (Sublingual gland) ซึ่งอยู่ในพื้นของช่องปากส่วนที่อยู่ใต้ลิ้น มีท่อน้ำลายสั้นๆหลายๆท่อ เปิดเข้าสู่ช่องปากในส่วนพื้นของช่องปากที่อยู่ใต้ลิ้น

นิ่วต่อมน้ำลาย เรียกได้หลายชื่อ ได้แก่ นิ่วน้ำลาย, นิ่วในต่อมน้ำลาย, นิ่วในท่อน้ำลาย, หรือ นิ่วท่อน้ำลาย (Sialolithiasis หรือชื่ออื่นๆ คือ Salivary gland stone หรือ Salivary duct stone หรือ Salivary calculi) เป็นนิ่วที่เกิดในท่อน้ำลายส่วนในตัวต่อมน้ำลายซึ่งสามารถหลุดเข้าท่อน้ำลายส่วนอยู่นอกต่อมน้ำลาย/ส่วนที่นำน้ำลายออกสู่ช่องปาก และนิ่วนี้ จะก่ออาการอุดตันท่อน้ำลาย จนก่อการอักเสบของท่อน้ำลายและของต่อมน้ำลายนั้นๆตามมาได้

นิ่วต่อมน้ำลาย ในทางคลินิก พบเกิดในต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกรบ่อยที่สุด (ประมาณ 80-90%ของนิ่วต่อมน้ำลายทั้งหมด) พบได้บ้างในต่อมน้ำลายพาโรติด (ประมาณ 6-10%) และพบได้น้อยมากๆในต่อมน้ำลายใต้ลิ้น (ประมาณ 2%) แต่ปัจจุบันด้วยเทคนิคการตรวจที่ก้าวหน้าขึ้น ส่งผลให้พบนิ่วในต่อมพาโรติดสูงขึ้น และยังพบนิ่วได้พร้อมๆกันในหลายๆต่อมน้ำลาย แต่มักก่ออาการเพียงต่อมใดต่อมหนึ่งเพียงต่อมเดียวที่มักเป็นอาการจากต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกร

นิ่วต่อมน้ำลาย เป็นโรคพบได้น้อย ประมาณ 1%ของประชากรทั้งหมด โดยต่อมฯด้านซ้ายและต่อมฯด้านขวามีโอกาสเกิดโรคได้เท่ากัน เป็นโรคพบในผู้ใหญ่อายุ 30 ปีขึ้นไป (มีรายงานพบในเด็กโตได้บ้าง) ผู้หญิงและผู้ชายมีโอกาสเกิดโรคได้เท่ากัน (บางการศึกษาพบในผู้ชายสูงกว่าในผู้หญิงเล็กน้อย)

นิ่วต่อมน้ำลาย มีได้หลายขนาด อาจเป็นมิลลิเมตร ไปจนถึงประมาณ 2-3 เซนติเมตร แต่โดยทั่วไปมักเล็กกว่า 1 เซนติเมตร และอาจมีได้หลายๆก้อนนิ่วในแต่ละต่อมน้ำลาย

อนึ่ง นิ่วต่อมน้ำลาย ไม่มีความสัมพันธ์ใดๆกับนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ (เช่น นิ่วในไต หรือ นิ่วกระเพาะปัสสาวะ) ไม่สัมพันธ์กับนิ่วถุงน้ำดี และไม่สัมพันธ์กับนิ่วทอนซิล

นิ่วต่อมน้ำลายเกิดได้อย่างไร? มีปัจจัยเสี่ยงไหม?

นิ่วต่อมน้ำลาย

สาเหตุที่แท้จริงของการเกิดนิ่วต่อมน้ำลายยังไม่ทราบ แต่พบว่าตรงแกนกลางนิ่วมักเกิดจากสารในกลุ่มโปรตีนและ/หรือซากการตายของเซลล์ต่างๆและของแบคทีเรียจากตัวต่อมน้ำลายนั้นๆ ส่วนด้านนอกของนิ่ว มักเป็นสารพวกแคลเซียม ซึ่งประมาณ 80-90%ของนิ่วในต่อมต่อมน้ำลายจะประกอบด้วยแคลเซียม แต่ทั้งนี้การเกิดนิ่วไม่ได้เกี่ยวข้องกับปริมาณแคลเซียมในเลือด หรือเกี่ยวข้องกับโรคที่เกี่ยวกับการควบคุมสมดุลของแคลเซียมในร่างกาย เป็นคนละเรื่องไม่สัมพันธ์กัน

การมีแคลเซียมเป็นส่วนประกอบช่วยให้สามารถใช้เอกซเรย์ถ่ายภาพต่อมน้ำลายเพื่อการวินิจฉัยนิ่วนี้ได้ เพราะสารแคลเซียมสามารถตรวจเห็นได้จากเอกซเรย์ อย่างไรก็ตาม ประมาณ 10-20%ของนิ่ว ไม่มีแคลเซียมเป็นส่วนประกอบ ซึ่งการวินิจฉัยอาจจำเป็นต้องใช้การตรวจต่อมน้ำลายด้วยอัลตราซาวด์ เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ คลื่นแม่เหล็กเอมอาร์ไอ/ MRI และ/หรือการส่องกล้องท่อน้ำลาย

ปัจจัยเสี่ยง: จากการศึกษาเชื่อว่า กลไก/ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดนิ่วต่อมน้ำลาย คือ จากมีการอุดกั้นทางเดินน้ำลาย/ท่อน้ำลาย จึงทำให้เกิดการแช่ค้างของน้ำลาย สารต่างๆในน้ำลายจึงตกตะกอนเกิดเป็นก้อนนิ่วได้ง่าย ซึ่งปัจจัยเสี่ยง ได้แก่

นิ่วต่อมน้ำลายมีอาการอย่างไร?

นิ่วต่อมน้ำลายส่วนใหญ่ที่มีขนาดก้อนเล็กๆ มักไม่ก่ออาการ และอาจหลุดออกมากับน้ำลายเข้าสู่ช่องปากได้เองโดยเราอาจไม่รู้สึก แต่เมื่อก่ออาการ พบอาการได้เป็น 2 กลุ่ม คือ อาการจากท่อน้ำลายอุดตันโดยสิ้นเชิง และอาการจากท่อน้ำลายยังไม่อุดตัน

ก. อาการจากท่อน้ำลายอุดตันโดยสิ้นเชิง: การอุดตันลักษณะนี้ ส่งผลให้น้ำลายไหลเข้าสู่ช่องปากไม่ได้ ซึ่งมักเกิดกับต่อมน้ำลายเพียงต่อมเดียว โดยมีก้อนนิ่วอุดตันท่อน้ำลายที่เปิดสู่ช่องปาก ดังนั้นเมื่อต่อมฯสร้างน้ำลายเต็มที่ คือเมื่อเริ่มกินอาหาร น้ำลายที่สร้างขึ้นจึงท้นอยู่ในต่อมน้ำลาย ก่ออาการเจ็บปวดต่อมน้ำลายนั้นทันทีหลังเริ่มกินอาหาร พร้อมกับในระยะต่อมต่อมน้ำลายต่อมนั้นนั้นจะบวมโต มองเห็นและคลำได้ จากมีการคั่งของน้ำลาย ซึ่งจะส่งผลให้เกิดอาการ ปวดจนต้องหยุดกินอาหาร และเมื่อหยุดกิน ต่อมฯจึงหยุดสร้างน้ำลาย น้ำลายที่คั่งค้างอยู่ อาจค่อยๆซึมผ่านท่อฯออกมาได้บ้างถ้าท่อฯไม่ถูกอุดตันโดยสิ้นเชิง อาการปวด และขนาดต่อมน้ำลายจะค่อยๆลดลงภายในประมาณ 1-2 ชั่วโมงหลังหยุดกินอาหาร แต่ถ้าท่อฯตันจนน้ำลายซึมผ่านไม่ได้ ต่อมที่โตจะไม่ยุบ ผู้ป่วยมักมาพบแพทย์เป็นการฉุกเฉินจากอาการปวดต่อมน้ำลายต่อมนั้นๆมากร่วมกับต่อมน้ำลายนั้นๆบวมมาก

ข. อาการจากท่อน้ำลายยังไม่อุดตัน รูท่อยังเปิดได้: จากก้อนนิ่วอาจมีขนาดเล็ก หรือก้อนนิ่วยังอยู่ในต่อมน้ำลายไม่หลุดเข้าท่อน้ำลาย ซึ่งอาการที่อาจพบได้ คือ

แพทย์วินิจฉัยนิ่วต่อมน้ำลายได้อย่างไร?

แพทย์มักวินิจฉัยโรคนิ่วต่อมน้ำลายได้จาก ประวัติอาการ การตรวจร่างกาย การตรวจช่องปาก และการตรวจคลำต่อมน้ำลาย แต่เพื่อประโยชน์ในการเลือกวิธีรักษา แพทย์จำเป็นต้องรู้ตำแหน่งที่อยู่ของก้อนนิ่ว ด้วยการตรวจภาพต่อมน้ำลาย ท่อน้ำลาย และช่องปาก อาจด้วยเอกซเรย์ธรรมดา เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ เอมอาร์ไอ อัลตราซาวด์ เอกซเรย์ฉีดสีเข้าท่อน้ำลาย และ/หรือการส่องกล้องท่อน้ำลาย ทั้งนี้ การจะเลือกวิธีใด หรือใช้หลายวิธีร่วมกันขึ้นกับ อาการผู้ป่วย, ความผิดปกติที่แพทย์ตรวจพบ, และดุลพินิจของแพทย์ผู้รักษา

รักษานิ่วต่อมน้ำลายได้อย่างไร?

การรักษานิ่วต่อมน้ำลายมีหลายวิธี ซึ่งการที่แพทย์จะเลือกวิธีใดขึ้นกับ ขนาด และตำแหน่งของนิ่ว อาการผู้ป่วย และดุลพินิจของแพทย์ ทั้งนี้วิธีการต่างๆ เช่น

เมื่อก้อนนิ่วมีขนาดเล็ก ผู้ป่วยมีอาการไม่มาก แพทย์อาจแนะนำการดื่มน้ำมากๆร่วมกับกินของเปรี้ยวๆเพื่อเพิ่มน้ำลาย ซึ่งจะขับนิ่วฯออกมาได้เอง หรือ

เมื่อก้อนนิ่วมีขนาดเล็กและอยู่ตรงปากรูเปิดเข้าช่องปากของท่อน้ำลาย ซึ่งแพทย์มองเห็นได้ แพทย์อาจใช้วิธีนวดดันให้ก้อนนิ่วหลุดออกมาได้ หรือ

ใช้การรักษาด้วยเทคนิคทางศัลยกรรม เช่น เอาก้อนนิ่วออกทางการส่องกล้อง (Sialendoscopy) หรือการสลายนิ่วด้วยเทคนิคเดียวกับการสลายนิ่วในไต (Laser lithotripsy หรือ Extracorporeal shock wave lithotripsy/ESWL) เพื่อให้ก้อนนิ่วมีขนาดเล็กลงจนสามารถหลุดออกมาได้เองกับน้ำลาย หรือ เล็กลงจนสามารถเอาออกได้ทางการส่องกล้อง หรือการผ่าตัดต่อมน้ำลายออกทั้งต่อมเมื่อต่อมน้ำลายนั้นมีการอักเสบเรื้อรังจนก่อการเกิดนิ่วซ้ำๆเรื้อรัง และต่อมฯนั้นๆไม่สามารถสร้างน้ำลายได้แล้ว

นิ่วต่อมน้ำลายมีการพยากรณ์โรคอ่างไร ? มีผลข้างเคียงไหม?

การพยากรณ์โรคของนิ่วต่อมน้ำลาย คือ เป็นโรคไม่รุนแรง รักษาได้หาย ซึ่งผลข้างเคียง/ภาวะแทรกซ้อนจากโรคที่อาจเกิดขึ้นได้ คือ อาการเจ็บ/ปวดต่อมน้ำลายเรื้อรังโดยเฉพาะเมื่อกินอาหาร/ดื่มเครื่องดื่ม (เมื่อมีการกระตุ้นการสร้างน้ำลาย), เป็นปัจจัยเสี่ยงให้เกิดต่อมน้ำลายอักเสบเรื้อรัง ซึ่งก่ออาการปากแห้ง/คอแห้ง

อย่างไรก็ตานิ่วต่อมน้ำลาย เป็นโรคที่เกิดเป็นซ้ำได้เสมอภายหลังการรักษาหายแล้ว แต่ยังไม่เคยมีรายงานว่า เป็นสาเหตุให้เกิดโรคมะเร็งต่อมน้ำลาย

ดูแลตนเองอย่างไร? ควรพบแพทย์เมื่อไร?

การดูแลตนเอง และการพบแพทย์ เมื่อมีนิ่วต่อมน้ำลาย คือ

ป้องกันนิ่วต่อมน้ำลายอย่างไร?

การป้องกันนิ่วต่อมน้ำลาย 100% เป็นไปไม่ได้ เพราะดังกล่าวแล้วว่า เป็นโรคยังไม่ทราบกลไกการเกิดแน่ชัด แต่อาจลดโอกาสเกิดลงได้ จาก

  • ดื่มน้ำมากๆ (อย่างน้อยวันละ 6-8 แก้ว) เมื่อไม่มีโรคต้องจำกัดน้ำดื่ม เพื่อลดโอกาสเกิดการตกตะกอนของสารต่างๆในน้ำลาย
  • งดบุหรี่ ไม่สูบบุหรี่ เพราะดังกล่าวแล้วว่า สารพิษในควันบุหรี่เป็นสาเหตุให้เกิดการอักเสบเรื้อรังของต่อมน้ำลายและของท่อน้ำลาย จึงเป็นสาเหตุให้มีน้ำลายน้อย และท่อน้ำลายตีบตันจากการเกิดพังผืดจากการอักเสบเรื้อรังนั้น จึงเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดการคั่งและตกตะกอนของสารต่างๆในน้ำลาย จนเกิดเป็นนิ่วได้
  • ป้องกันรูเปิดท่อน้ำลายตีบตันจากสาเหตุมีการติดเชื้อ ซึ่งจะเป็นสาเหตุให้เกิดท่อน้ำลายและต่อมน้ำลายอักเสบเรื้อรัง โดยการรักษาความสะอาดช่องปากและฟัน ที่สำคัญ คือ แปรงฟันอย่างน้อยวันละ 2 ครั้งเมื่อตื่นนอนเช้าและก่อนเข้านอน รู้จักใช้ไหมขัดฟัน บ้วนปากด้วยน้ำสะอาดเสมอหลังกินอาหาร และพบทันตแพทย์ ทุก 6 เดือน- 1 ปี หรือบ่อยตามทันตแพทย์นัด

บรรณานุกรม

  1. Andretta, M. et al. (2005). Current opinions in sialolithiasis diagnosis and treatment. Acta Otorhinolaryngol Ital.25, 145-149.
  2. http://en.wikipedia.org/wiki/Major_sublingual_duct [2016,Aug6]
  3. Marchal, F., and Dulguerov, P. (2003). Sialolithiasis management. Arch Otolaryngol Head Neck Surg. 129, 951-956.
  4. http://en.wikipedia.org/wiki/Parotid_duct [2016,Aug6]
  5. http://patient.info/health/salivary-gland-stones-salivary-calculi [2016,Aug6]
  6. http://en.wikipedia.org/wiki/Sialolithiasis [2016,Aug6]
  7. http://www.ent-surgery.com.au/sialolithiasis/ [2016,Aug6]
  8. http://en.wikipedia.org/wiki/Submaxillary_duct [2016,Aug6]


สมาชิกที่ใช้งานอยู่ขณะนี้ 5 คน 19321 bigboss47307 Izax hon wanrada monday000
Frame Bottom