Frame Top

ระบบและอวัยวะที่เกี่ยวข้อง :

ทั้งตัว  เภสัชกรรม 

อาการที่เกี่ยวข้อง :

ติดเชื้อเอชไอวี  

บทนำ

ยาซิโดวูดีน (Zidovudine) เป็นยาต้านไวรัสกลุ่มรีโทรไวรัส (Antiretroviral agent) โดยรีโทรไวรัส (Retrovirus) ที่เป็นที่รู้จัก คือ เอชไอวี (HIV: Human immunodeficiency virus) ซึ่งมีลักษณะเป็นอาร์เอ็นเอไวรัส (RNA virus) ที่สามารถเปลี่ยนแปลงสารพันธุกรรมจากอาร์เอ็นเอ (RNA) ไปเป็นดีเอ็นเอ (DNA) เพื่ออาศัยในโครโมโซมของเซลล์เจ้าบ้าน (Host) ที่มีสารพันธุกรรมเป็นดีเอ็นเอได้ ขั้นตอนการเปลี่ยนแปลงสารพันธุกรรมจากอาร์เอ็นเอไปเป็นดีเอ็นเอนั้น จะอาศัยเอนไซม์ชื่อ รีเวิร์สทรานสคริปเตส (Reverse Transcriptase enzyme) เมื่อรีโทรไวรัสสามารถสร้างดีเอ็นเอเรียบร้อยแล้ว จะเข้าไปแฝงตัวในดีเอ็นเอของมนุษย์เพื่อแบ่งตัวจนสมบูรณ์เป็นรีโทรไวรัสต่อไป

ยาซิโดวูดีนมีสรรพคุณ (คุณสมบัติ) อย่างไร?

ซิโดวูดีน

ยาซิโดวูดีนมีสรรพคุณ/ข้อบ่งใช้ ดังต่อไปนี้

ยาซิโดวูดีนมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?

ยาซิโดวูดีน จัดเป็นยาต้านรีโทรไวรัส กลุ่ม Nucleoside Analog Reverse Transcrip tase Inhibitors (NRTIs) คือ ยาจะออกฤทธิ์ยับยั้งการทํางานของเอนไซม์ รีเวิร์สทรานสคริปเตส ซึ่งเอนไซม์ดังกล่าวมีหน้าที่ช่วยสร้างดีเอ็นเอ (DNA) จากอาร์เอ็นเอ (RNA) ของรีโทรไว รัส เพื่อให้รีโทรไวรัสมีสายดีเอ็นเอ สำหรับเพิ่มจำนวนในเซลล์เจ้าบ้านที่มีสารพันธุกรรมเป็นดีเอ็นเอ (DNA) ได้ ดังนั้นเมื่อได้รับยาซิโดวูดีน ยานี้จะเข้าไปยับยั้งการทำงานของเอนไซม์รีเวิร์ส ทรานสคริปเตส (ของรีโทรไวรัส) ทำให้ขั้นตอนการเปลี่ยนแปลงสารพันธุกรรมของรีโทรไวรัสเพื่อเพิ่มจำนวนในเซลล์เจ้าบ้านถูกยับยั้ง จึงไม่สามารถเพิ่มจำนวนรีโทรไวรัสได้ จึงช่วยในการรักษาโรคติดเชื้อเอชไอวีได้

ยาซิโดวูดีนมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?

รูปแบบที่มีจำหน่ายของยาซิโดวูดีนในประเทศไทย มีรูปแบบหลายลักษณะดังนี้คือ

  • ยาแคปซูลขนาด 100 มิลลิกรัม
  • ยาเม็ดขนาด 250 มิลลิกรัม และ
  • ยาน้ำขนาด 10 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร บรรจุ 60 มิลลิลิตรต่อขวด

นอกจากนี้ ยังมียาสูตรผสมระหว่างยาซิโดวูดีนกับยาต้านรีโทรไวรัสชนิดอื่นๆจำหน่ายเช่น กัน เช่น ยาเม็ด GPO-vir Z-250 เป็นยาต้านรีโทรไวรัสสูตรผสม โดยใน 1 เม็ด ประกอบด้วยซิโดวูดีน 250 มิลลิกรัม, ลามิวูดีน 150 มิลลิกรัม และ เนวิลาปีน 200 มิลลิกรัม

ยาซิโดวูดีนมีขนาดรับประทานหรือวิธีใช้ยาอย่างไร?

ยาซิโดวูดีนมีขนาดรับประทานหรือวิธีใช้ยาดังนี้

ก.ขนาดยาสำหรับผู้ใหญ่และเด็กอายุมากกว่า 12 ปี:

ข. ขนาดยาสำหรับเด็กแรกเกิดและเด็กอายุน้อยกว่า 12 ปี:

  • ขนาดยาซิโดวูดีนสำหรับรักษาการป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี (HIV) จากแม่สู่ลูก: ตาม DHHS (U.S. Department of Health and Human Services) guildeline 2012 แนะนำให้เริ่มให้ยาแก่เด็กแรกเกิดภายใน 6 - 12 ชั่วโมงหลังคลอดจากแม่ที่ติดเชื้อเอชไอวี ต่อ เนื่องจนกระทั่งอายุครบ 6 สัปดาห์ โดยขนาดยาสำหรับเด็กแรกเกิด แบ่งตามช่วงอายุของเด็กแรกคลอดดังนี้
    1. อายุน้อยกว่า 30 สัปดาห์: เริ่มต้นด้วย 2 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ครั้ง รับประ ทานวันละ 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง เป็นเวลา 4 สัปดาห์ จากนั้นเพิ่มขนาดยาเป็น 3 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ครั้ง รับประทานวันละ 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง
    2. อายุ 30 - 35 สัปดาห์: เริ่มต้นด้วย 2 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ครั้ง รับประทานวันละ 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง เป็นเวลา 2 สัปดาห์ จากนั้นเพิ่มขนาดยาเป็น 3 มิลลิกรัม/น้ำ หนักตัว 1 กิโลกรัม/ครั้ง รับประทานวันละ 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง
    3. อายุมากกว่า 35 สัปดาห์ คือ เริ่มต้นด้วย 4 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ครั้ง รับ ประทานวันละ 2 ครั้ง ห่างกัน 12 ชั่วโมง
  • ขนาดยาซิโดวูดีนสำหรับรักษาการติดเชื้อเอชไอวี (HIV) ในเด็กอายุมากกว่า 4 สัปดาห์: ขนาดยาจะอ้างอิงตาน้ำหนักตัวเด็ก ดังนี้
  • น้ำหนักตัวเด็ก 4 - 9 กิโลกรัม:ใช้ยา 12 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ทุก 12 ชั่วโมง
  • น้ำหนักตัวเด็ก 9 - 30 กิโลกรัม: ใช้ยา 9 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/ทุก 12 ชั่วโมง
  • น้ำหนักตัวเด็กมากกว่า 30 กิโลกรัม: ใช้ยา 300 มิลลิกรัม/ครั้ง/ทุก 12 ชั่วโมง

เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกรอย่างไร?

เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิดที่รวมทั้งยาซิโดวูดีน ผู้ป่วยควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกร ดังนี้

  • ประวัติแพ้ยาทุกชนิด
  • มีโรคประจำตัวต่างๆรวมทั้งกำลังกินยาอะไรอยู่ เพราะยาซิโควูดีนอาจส่งผลให้อาการของโรคเหล่านั้นรุนแรงขึ้น หรือ เกิดปฏิกิริยาระหว่างยากับยาอื่นๆที่กินอยู่ก่อนแล้ว
  • หากเป็นสุภาพสตรี ควรแจ้งว่าอยู่ในภาวะตั้งครรภ์ หรือกำลังให้นมบุตร เพราะยาหลายประเภทสามารถผ่านทางน้ำนมหรือรกและเข้าสู่ทารก จนก่อผลข้างเคียงได้
  • แจ้งบุคลากรทางการแพทย์ หากช่วงที่ผ่านมาลืมกินยา/ไม่ได้รับยา หรือมีเหตุทำให้ไม่สามารถรับประทานยาทุก 12 ชั่วโมงได้ เช่น กรณีช่วงถือศีลอด ทั้งนี้เพื่อหาสาเหตุและแก้ไขปัญหาดังกล่าว เนื่องจากยาซิโดวูดีนเป็นยาที่จำเป็นต้องรับประทานอย่างสม่ำเสมอและตรงเวลาอย่างเคร่งครัด

หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?

เนื่องจากยาซิโดวูดีนเป็นยาต้านรีโทรไวรัสที่มีค่าครึ่งชีวิต (Half life) ในร่างกายสั้น หมายถึงระยะเวลาที่ยาคงระดับยาในเลือดให้อยู่ในช่วงการรักษาค่อนข้างสั้น จึงจำเป็นต้องรับ ประทานยาวันละ 2 ครั้ง ห่างกันทุก 12 ชั่วโมง

ผู้ป่วยจำเป็นต้องรับประทานยาให้ตรงเวลา ห่างกันทุก 12 ชั่วโมงอย่างเคร่งครัด สำหรับยาซิโดวูดีน อาหารไม่มีผลต่อการดูดซึมยา ดังนั้นการเลือกช่วงเวลาในการรับประทานยาไม่จำ เป็นต้องคำนึงถึงมื้ออาหาร

กรณีลืมรับประทานยาซิโดวูดีน ให้รับประทานยาทันทีที่นึกขึ้นได้ แต่หากใกล้กับเวลาที่ต้องรับประทานยามื้อถัดไปเช่น ปกติรับประทานยาเวลา 8.00 น. และ 20.00 น. หากผู้ป่วยนึกขึ้นได้ว่าลืมรับประทานยามื้อ 8.00 น. นึกได้ตอนเวลา 12.00 น. ก็ให้รับประทานยามื้อ 8.00 น. ทันที หากนึกขึ้นได้ตอนเวลา 16.00 น. (เกินกว่า 6 ชม. จากมื้อ 8.00 น.) ให้รับประทานยามื้อ 20.00 น. และนำยามื้อ 8.00 น. มารับประทานร่วมด้วยในมื้อ 20.00 น.

อย่างไรก็ตาม การกินยาไม่สม่ำเสมอจะทำให้ระดับยาในเลือดอยู่ในระดับสูงบ้างต่ำบ้าง ซึ่งช่วงที่ระดับยามีขนาดต่ำก็จะเป็นเหมือนการกระตุ้นให้เชื้อไวรัสเกิดการกลายพันธุ์เป็นสาเหตุของการดื้อยาในเวลาต่อม

ยาซิโดวูดีนมีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?

อาการไม่พึงประสงค์หรือผลข้างเคียงของยาซิโดวูดีน ได้แก่ คลื่นไส้, อาเจียน, ปวดศีรษะ, นอนไม่หลับ, ไม่อยากอาหาร, อาการอ่อนเพลีย หมดแรง

นอกจากนี้ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือ ผลกดการทำงานของไขกระดูก อาจเป็นสาเหตุของภาวะซีด หรือ โลหิตจางรุนแรง (Severe anemia) จนอาจจำเป็นต้องได้รับการให้เลือด (Blood transfusion) ซึ่งภาวะซีดจากยานี้ อาจเริ่มเกิดหลังได้รับยานี้ประมาณ 2 - 4 สัปดาห์ นอกจากนี้ยังอาจเกิดภาวะเม็ดเลือดขาวชนิดแกรนูโลไซต์ต่ำ (Granulocytopenia: ส่งผลให้เกิดการติดเชื้อต่างๆได้ง่าย) ร่วมด้วยได้ อาจเกิดหลังได้รับยานี้ประมาณ 6 - 8 สัปดาห์ และเมื่อใช้ยานี้ติด ต่อกันเป็นเวลานาน จะพบผลข้างเคียงเรื่อง เกิดไขมันสะสมในตำแหน่งต่างๆในร่างกายที่ผิด ปกติไปได้ เช่น ใบหน้าตอบ แขน ขาลีบ

มีข้อควรระวังการใช้ยาซิโดวูดีนอย่างไร?

มีข้อควรระวังการใช้ยาซิโดวูดีนดังนี้

***** อนึ่ง

ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ ”ยา” ที่รวมถึง ยาแผนปัจจุบันทุกชนิด (รวมยาซิโดวูดีนด้วย) ยาแผนโบราณทุกชนิด และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกชนิด ควรต้องปฏิบัติตาข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ (อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด ) รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน

ยาซิโดวูดีนมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?

ยาซิโดวูดีนมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่น ดังนี้

ควรเก็บรักษายาซิโดวูดีนอย่างไร?

ควรเก็บยาซิโดวูดีนที่อุณหภูมิห้อง ไม่เก็บยาในที่ร้อน ที่ชื้น เก็บยาไม่ให้ถูกแสงแดด ควรเก็บยาในภาชนะบรรจุเดิม เก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง และไม่ควรเก็บยาในห้องน้ำ

ยาซิโดวูดีนมีชื่ออื่นอีกไหม? ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?

ยาซิโดวูดีนที่จำหน่ายในประเทศไทย มีชื่อการค้าอื่นและบริษัทผู้ผลิต เช่น

ชื่อการค้า บริษัทผู้ผลิต
Antivir syrup (แอนทีเวียร์ ไซรัป) องค์การเภสัชกรรม (GPO)
Antivir capsule 100 mg (แอนทีเวียร์) องค์การเภสัชกรรม (GPO)
Antivir capsule 300 mg (แอนทีเวียร์) องค์การเภสัชกรรม (GPO)
Retrovir 250 mg tablet (รีโทรเวียร์) GlaxoSmithKline
T.O.Vir cap 100 mg (ที.โอ.เวียร์) T.O. Chemicals
T.O.Vir cap 250 mg (ที.โอ.เวียร์) T.O. Chemicals

บรรณานุกรม

1. ธันยวีร์ ภูธนกิจ. Review and update Management for treatment of Pediatric HIV infection. ใน: ชาญกิจ พุฒิเลอพงศ์, ณัฏฐดา อารีเปี่ยม, บรรณาธิการ. Pharmacotherapy in Infectious disease V. กรุงเทพฯ: คอนเซ็พท์พริ้นท์; 2556. หน้า 294 – 308

2. ธันยวีร์ ภูธนกิจ. Prevention of mother to child transmission& Pediatric HIV. ใน: เอกสารประกอบการบรรยาย Pharmacotherapy in Infectious disease VI. 2557

3. Lacy CF. Amstrong LL, Goldman MP, Lance LL. Drug Information handbook. 20th ed. Ohio: Lexi-Comp; 2011-12.

4. TIMS (Thailand). MIMS. 130th ed. Bangkok: UBM Medica ;2013



สมาชิกที่ใช้งานอยู่ขณะนี้ 3 คน gilder2 pearko mastergame
Frame Bottom