article detail

กลิ่นปัสสาวะ (Urine odor) - Update

• โดย พรธีรา การเกษม และ นพ. ธัชชัย วิจารณ์
• 21 กรกฎาคม 2569
• Tweet

สารบัญ

• บทนำ (Introduction)
• สรีรวิทยา (Physiology)
• ระยะเวลาในการถ่ายปัสสาวะ (Duration of ีurination)
• ลักษณะของปัสสาวะ (Characteristics)
  • ส่วนประกอบปัสสาวะ (Constituents)
  • สีของปัสสาวะ (Color)
  • กลิ่นของปัสสาวะ (Odor)
  • ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH)
  • ความหนาแน่น (Density)
  • แบคทีเรียและเชื้อโรคในปัสสาวะ (Bacteria and pathogens)
• การตรวจปัสสาวะเพื่อวัตถุประสงค์ทางการแพทย์ (Examination for medical purposes)
• การนำปัสสาวะมาใช้ประโยชน์ (Uses)
  • แหล่งที่มาของยา (Source of medications)
  • การทำความสะอาด (Cleaning)
  • ดินปืน (Gunpowder)
  • สิ่งทอ (Textiles)
  • การสื่อสารด้วยกลิ่น (Olfactory communication)

บทนำ (Introduction) 

ปัสสาวะ คือผลิตผลพลอยได้ที่เป็นของเหลวจากกระบวนการเมแทบอลิซึม ในร่างกายมนุษย์และสัตว์หลายชนิด ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีรก ปัสสาวะจะไหลจากไต ผ่านท่อไต ไปยังกระเพาะปัสสาวะ และถูกขับออกทางท่อปัสสาวะ ในระหว่างการถ่ายปัสสาวะ ส่วนในสัตว์มีกระดูกสันหลังชนิดอื่นปัสสาวะจะถูกขับออกทางช่องระบาย (Cloaca)

ปัสสาวะประกอบด้วยของเสียที่ละลายน้ำได้จากกระบวนการเมแทบอลิซึมของเซลล์ ซึ่งมีไนโตรเจนสูงและจำเป็นต้องถูกกำจัดออกจากกระแสเลือด สารเหล่านี้ ได้แก่ ยูเรีย (Urea), กรดยูริก (Uric acid) และครีเอตินีน (Creatinine) การตรวจปัสสาวะ (Urinalysis) สามารถตรวจพบของเสียที่มีไนโตรเจนในร่างกายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้

ปัสสาวะมีบทบาทสำคัญในวัฏจักรไนโตรเจนของโลก (Nitrogen cycle) ในระบบนิเวศที่สมดุล ปัสสาวะจะบำรุงดินและช่วยให้พืชเจริญเติบโต จึงสามารถนำมาใช้เป็นปุ๋ยได้ สัตว์บางชนิดใช้ปัสสาวะในการทำเครื่องหมายอาณาเขต นอกจากนี้ในอดีต ปัสสาวะที่หมักบ่มแล้ว (เรียกว่า Lant) ยังถูกนำมาใช้ในการผลิตดินปืน ทำความสะอาดบ้าน ฟอกหนัง และย้อมสิ่งทอด้วย

สรีรวิทยา (Physiology)

สัตว์ส่วนใหญ่มีระบบขับถ่าย (Excretory system) เพื่อกำจัดของเสียที่ละลายน้ำได้และเป็นพิษ ในมนุษย์ ของเสียที่ละลายน้ำได้จะถูกขับออกทางระบบทางเดินปัสสาวะเป็นหลัก และบางส่วนถูกกำจัดออกทางเหงื่อ

ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีรก ระบบทางเดินปัสสาวะประกอบด้วย ไต (Kidneys), ท่อไต (Ureters), กระเพาะปัสสาวะ (Urinary bladder) และท่อปัสสาวะ (Urethra) ระบบนี้ผลิตปัสสาวะโดยกระบวนการ 3 ขั้นตอน ได้แก่

1. การกรอง (Filtration) — กรองของเสียออกจากเลือด
2. การดูดซึมกลับ (Reabsorption) — ดูดสารที่มีประโยชน์กลับเข้าสู่ร่างกาย
3. การหลั่งสารในท่อไต (Tubular secretion) — หลั่งสารที่ต้องการขับออกเพิ่มเติม

ไตจะกรองของเสียที่ละลายน้ำได้ออกจากกระแสเลือด รวมถึงน้ำส่วนเกิน น้ำตาล และสารประกอบอื่นๆ อีกหลายชนิด ปัสสาวะที่ได้จะมีความเข้มข้นของยูเรียและสารอื่นๆ รวมถึงสารพิษในระดับสูง

• ระยะเวลาในการถ่ายปัสสาวะ (Duration of urination)

จากการศึกษาระยะเวลาการถ่ายปัสสาวะในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดพบว่า สัตว์ขนาดใหญ่ 9 ชนิดถ่ายปัสสาวะนานประมาณ 21 ± 13 วินาที โดยไม่ขึ้นอยู่กับขนาดร่างกาย ส่วนสัตว์ขนาดเล็ก เช่น สัตว์ฟันแทะ (Rodents) และค้างคาว (Bats) ไม่สามารถสร้างกระแสปัสสาวะต่อเนื่องได้ จึงถ่ายปัสสาวะเป็นหยดๆ แทน 

ลักษณะของปัสสาวะ (Characteristics)

• ปริมาณปัสสาวะ (Quantity)

กระเพาะปัสสาวะของผู้ใหญ่มีปริมาตรประมาณ  300-500 มิลลิลิตร แต่อาจจะเก็บกักได้มากกว่านั้น

ในผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพปกติ ร่างกายจะผลิตปัสสาวะโดยเฉลี่ยประมาณ 1.4 ลิตร/คน/วัน โดยมีช่วงปกติอยู่ระหว่าง 0.6–2.6 ลิตร/คน/วัน และถ่ายปัสสาวะประมาณ 6–8 ครั้งต่อวัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับระดับความชุ่มชื้นของร่างกาย ระดับกิจกรรม สภาพแวดล้อม น้ำหนักตัว และสุขภาพของแต่ละบุคคล

การผลิตปัสสาวะที่ผิดปกติต้องได้รับการดูแลทางการแพทย์ จำแนกได้ดังนี้:

• ส่วนประกอบของปัสสาวะ (Constituents)

ปัสสาวะประกอบด้วยน้ำ 91–96% และที่เหลือสามารถจำแนกได้เป็น เกลืออนินทรีย์ (Inorganic salts), ยูเรีย (Urea), สารประกอบอินทรีย์ (Organic compounds) และเกลือแอมโมเนียมอินทรีย์ (Organic ammonium salts) นอกจากนี้ยังพบโปรตีน, ฮอร์โมน และสารเมแทบอไลต์ (Metabolites) หลากหลายชนิด

ปริมาณของแข็งทั้งหมดในปัสสาวะโดยเฉลี่ยอยู่ที่ 59 กรัม/คน/วัน โดยยูเรียเป็นองค์ประกอบหลัก คิดเป็นมากกว่า 50% ของของแข็งทั้งหมด ในบุคคลที่มีสุขภาพดี ปัสสาวะจะมีโปรตีนและน้ำตาลในปริมาณน้อยมาก หากพบในปริมาณสูงอาจเป็นสัญญาณของโรค

ตารางค่าความเข้มข้นเฉลี่ยของส่วนประกอบในปัสสาวะสด

• สีของปัสสาวะ (Color)

ปัสสาวะมีลักษณะแตกต่างกันขึ้นอยู่กับระดับความชุ่มชื้นของร่างกาย ยาที่รับประทาน สารประกอบหรือสีย้อมในอาหาร และโรคต่างๆ โดยปกติปัสสาวะจะเป็นสารละลายใส มีสีตั้งแต่ไม่มีสีจนถึงสีเหลืองอำพัน แต่โดยทั่วไปจะมีสีเหลืองอ่อน ซึ่งสีมาจากสารยูโรบิลิน (Urobilin) ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์ปลายทางของการสลายตัวของฮีม (Heme) จากฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) ในระหว่างการทำลายเม็ดเลือดแดงที่หมดอายุ

• กลิ่นของปัสสาวะ (Odor)

ปัสสาวะที่ทิ้งไว้ระยะหนึ่งอาจมีกลิ่นฉุนคล้ายกลิ่นปลา เนื่องจากการปนเปื้อนจากแบคทีเรียที่ย่อยสลายยูเรียให้กลายเป็นแอมโมเนีย (Ammonia) กลิ่นนี้ไม่ปรากฏในปัสสาวะสดของบุคคลที่มีสุขภาพดี และหากพบกลิ่นดังกล่าว อาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ (Urinary tract infection — UTI)

• ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH)

ค่า pH ของปัสสาวะปกติอยู่ในช่วง 5.5–7.0 โดยมีค่าเฉลี่ยที่ 6.2 ในผู้ที่มีภาวะกรดยูริกในปัสสาวะสูง (Hyperuricosuria) ปัสสาวะที่เป็นกรดจะเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดนิ่วกรดยูริก (Uric acid stones) ในไต ท่อไต หรือกระเพาะปัสสาวะ

ปัจจัยที่ทำให้ pH ลดลง (เป็นกรดมากขึ้น): อาหารที่มีโปรตีนสูงจากเนื้อสัตว์และผลิตภัณฑ์นม, การบริโภคแอลกอฮอล์, ยา เช่น แอมโมเนียมคลอไรด์ (Ammonium chloride) และคลอโรไทอาไซด์ไดยูเรติก (Chlorothiazide diuretics)

ปัจจัยที่ทำให้ pH เพิ่มขึ้น (เป็นด่างมากขึ้น): อาหารที่มีโพแทสเซียมสูงและกรดอินทรีย์ เช่น ผักและผลไม้

หมายเหตุ: แครนเบอร์รี่ที่เชื่อกันว่าทำให้ปัสสาวะเป็นกรด จากการศึกษาพบว่าไม่สามารถทำให้ pH ของปัสสาวะลดลงได้จริง

• ความหนาแน่นของปัสสาวะ (Density)

ปัสสาวะของมนุษย์มีความถ่วงจำเพาะ (Specific gravity) อยู่ที่ 1.003–1.035

• แบคทีเรียและเชื้อโรคในปัสสาวะ (Bacteria and Pathogens)

ปัสสาวะไม่ได้ปลอดเชื้อ แม้กระทั่งในกระเพาะปัสสาวะ ในท่อปัสสาวะ เซลล์เยื่อบุผิว (Epithelial cells) ที่บุท่อปัสสาวะมีแบคทีเรียแกรมลบชนิดแท่งและโคคัสที่ทนออกซิเจนได้บางส่วน (Facultatively anaerobic gram-negative bacteria) อาศัยอยู่

จากการศึกษาในประเทศไนจีเรีย พบเชื้อแบคทีเรียหลายสายพันธุ์จากเด็กสุขภาพดีอายุ 5–11 ปี ดังนี้:

นอกจากนี้ยังพบอัตราการดื้อยาปฏิชีวนะหลายขนาน (Multiple antibiotic resistance — MAR) ในแบคทีเรียจากปัสสาวะเด็กสูงถึง 37.5–100% ในแบคทีเรียแกรมบวก และ 12.5–100% ในแบคทีเรียแกรมลบ 

การตรวจปัสสาวะเพื่อวัตถุประสงค์ทางการแพทย์ (Examination for medical purposes)

ตลอดประวัติศาสตร์ แพทย์หลายคนใช้การตรวจสอบปัสสาวะของผู้ป่วยเพื่อการวินิจฉัยโรค โดยการตรวจปัสสาวะด้วยสายตาเรียกว่า ยูโรสโคปี (Uroscopy) การตรวจปัสสาวะทางคลินิกในปัจจุบันครอบคลุม

• สี (Color) — บ่งบอกถึงระดับความชุ่มชื้นและภาวะผิดปกติ
• ความขุ่น (Turbidity) — อาจบ่งชี้การติดเชื้อหรือการมีตะกอน
• กลิ่น (Odor) — สะท้อนภาวะทางโรคหรือสิ่งที่บริโภค
• การวิเคราะห์ทางเคมี (Urinalysis) — ตรวจวิเคราะห์และวัดปริมาณส่วนประกอบทางเคมี
• การเพาะเชื้อ (Urine culture) — ทำเมื่อสงสัยการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ (UTI)
• การตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ (Microscopic examination) — ช่วยระบุสารอินทรีย์หรืออนินทรีย์และช่วยในการวินิจฉัยโรค

สีและปริมาณปัสสาวะเป็นตัวบ่งชี้ระดับความชุ่มชื้นของร่างกายที่เชื่อถือได้ ปัสสาวะใสและปริมาณมากบ่งบอกว่าร่างกายได้รับน้ำเพียงพอ ปัสสาวะสีเข้มเป็นสัญญาณของภาวะขาดน้ำ ยกเว้นเมื่อใช้ยาขับปัสสาวะ (Diuretics) ซึ่งปัสสาวะอาจใสและมีปริมาณมาก แต่ร่างกายยังคงขาดน้ำได้

การนำปัสสาวะมาใช้ประโยชน์ (Uses)

• แหล่งที่มาของยา (Source of medications)

ปัสสาวะมีโปรตีนและสารอื่นๆ ที่มีประโยชน์ทางการแพทย์และเป็นส่วนผสมในยาหลายชนิด:

• • ปัสสาวะของสตรีวัยหมดประจำเดือน (Postmenopausal women) มีสารโกนาโดโทรปิน (Gonadotropins) สูง ซึ่งสามารถสกัดเอาฮอร์โมน FSH และ LH มาใช้ในการบำบัดภาวะมีบุตรยาก (Fertility therapy) ผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ชนิดหนึ่ง เรียกว่า เพอร์โกนาล (Pergonal)
  • ปัสสาวะของสตรีมีครรภ์มีฮอร์โมน hCG (Human chorionic gonadotropin) ในปริมาณที่สามารถสกัดและทำบริสุทธิ์เพื่อผลิตยา hCG ได้
  • ปัสสาวะของม้าตั้งครรภ์เป็นแหล่งของฮอร์โมนเอสโตรเจน (Estrogen) ที่ใช้ผลิตยาพรีมารีน (Premarin)
  • ปัสสาวะมีแอนติบอดี (Antibodies) ที่ใช้ในชุดทดสอบวินิจฉัยเชื้อโรคต่างๆ รวมถึง HIV-1
  • สามารถสกัดยูโรไคเนส (Urokinase) จากปัสสาวะ ซึ่งใช้ทางคลินิกเป็นยาละลายลิ่มเลือด (Thrombolytic agent)

• ปุ๋ย (Fertilizer)

การนำปัสสาวะมาใช้เป็นปุ๋ยถูกเรียกว่าเป็นการ “ปิดวงจรการไหลเวียนของธาตุอาหารทางการเกษตร” หรือเป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดสุขาภิบาลเชิงนิเวศ หรือ ecological sanitation (ecosan)

โดยทั่วไป ปัสสาวะที่ใช้เป็นปุ๋ยมักเจือจางด้วยน้ำ เนื่องจากปัสสาวะที่ไม่เจือจางอาจทำให้ใบหรือรากของพืชบางชนิดเกิดการไหม้จากสารเคมีและทำให้พืชเสียหายได้ โดยเฉพาะเมื่อดินมีความชื้นต่ำ การเจือจางยังช่วยลดการเกิดกลิ่นภายหลังการใช้งานอีกด้วย

เมื่อเจือจางด้วยน้ำในอัตราส่วนปัสสาวะต่อน้ำ 1:5 สำหรับพืชล้มลุกที่ปลูกในภาชนะและเปลี่ยนวัสดุปลูกใหม่ทุกฤดูกาล หรือในอัตราส่วน 1:8 สำหรับการใช้งานทั่วไป สามารถนำไปราดลงบนดินโดยตรงเพื่อใช้เป็นปุ๋ยได้ ผลในการให้ธาตุอาหารของปัสสาวะพบว่าใกล้เคียงกับปุ๋ยไนโตรเจนเชิงพาณิชย์

ปัสสาวะอาจมีสารตกค้างจากยา ซึ่งจัดเป็นสารมลพิษทางเภสัชกรรมที่คงอยู่ในสิ่งแวดล้อม อย่างไรก็ตาม ความเข้มข้นของโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว ปรอท และแคดเมียม ซึ่งมักพบในกากตะกอนน้ำเสีย มีอยู่ในปัสสาวะในระดับต่ำกว่ามาก

ค่ามาตรฐานโดยประมาณของธาตุอาหารที่ขับออกมากับปัสสาวะต่อคนต่อปี ได้แก่

• • ไนโตรเจน 4 กิโลกรัม
  • ฟอสฟอรัส 36 กิโลกรัม
  • โพแทสเซียม 0 กิโลกรัม

เมื่อคำนวณจากปริมาณปัสสาวะเฉลี่ย 1.5 ลิตรต่อวัน หรือประมาณ 550 ลิตรต่อปี ความเข้มข้นของธาตุอาหารหลักจะอยู่ที่ประมาณ

• • ไนโตรเจน 3 กรัมต่อลิตร
  • ฟอสฟอรัส 67 กรัมต่อลิตร
  • โพแทสเซียม 8 กรัมต่อลิตร

ตัวเลขดังกล่าวเป็นค่าที่ใช้ในการออกแบบหรือประมาณการ โดยค่าจริงอาจแตกต่างกันไปตามอาหารที่บริโภค

เมื่อแสดงปริมาณธาตุอาหารตามระบบมาตรฐานปุ๋ยสากล ปัสสาวะมีสัดส่วนธาตุอาหารประมาณ 7:1.5:2.2

เนื่องจากปัสสาวะเป็นปุ๋ยที่มีความเจือจางค่อนข้างมาก เมื่อเปรียบเทียบกับปุ๋ยไนโตรเจนชนิดแห้งที่ผลิตในอุตสาหกรรม เช่น ไดแอมโมเนียมฟอสเฟต ต้นทุนการขนส่งปัสสาวะจึงค่อนข้างสูง เพราะต้องขนส่งน้ำในปริมาณมากไปด้วย

ข้อจำกัดทั่วไปของการใช้ปัสสาวะเป็นปุ๋ยส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงต่อการสะสมของไนโตรเจนมากเกินไป เนื่องจากปัสสาวะมีสัดส่วนของธาตุอาหารชนิดนี้สูง รวมถึงการสะสมของเกลืออนินทรีย์ เช่น โซเดียมคลอไรด์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของของเสียที่ขับออกจากระบบไต

การให้ปุ๋ยด้วยปัสสาวะหรือปุ๋ยไนโตรเจนชนิดอื่นในปริมาณมากเกินไป อาจทำให้เกิดแอมโมเนียมากเกินกว่าที่พืชจะดูดซึมได้ ทำให้ดินมีสภาพเป็นกรด หรือก่อให้เกิดความเป็นพิษต่อพืชในรูปแบบอื่น

ปัจจัยสำคัญที่ควรพิจารณาเมื่อนำปัสสาวะมาใช้เป็นปุ๋ย ได้แก่

• • ความทนต่อความเค็มของพืช
  • องค์ประกอบของดิน
  • การเติมปุ๋ยหรือสารบำรุงชนิดอื่นร่วมด้วย
  • ปริมาณน้ำฝนหรือการให้น้ำ

มีรายงานในปี ค.ศ. 1995 ว่า ไนโตรเจนในปัสสาวะสูญเสียไปในรูปก๊าซค่อนข้างมาก และพืชดูดซึมได้น้อยกว่าไนโตรเจนจากแอมโมเนียมไนเตรตที่ติดฉลากเพื่อติดตามการดูดซึม ในทางตรงกันข้าม ฟอสฟอรัสจากปัสสาวะถูกนำไปใช้ประโยชน์ได้ในอัตราที่สูงกว่าฟอสเฟตชนิดละลายน้ำ

นอกจากนี้ ปัสสาวะยังสามารถใช้เป็นแหล่งไนโตรเจนสำหรับการทำปุ๋ยหมักที่มีวัสดุคาร์บอนสูงได้อย่างปลอดภัย

• การทำความสะอาด (Cleaning)

เนื่องจากยูเรียในปัสสาวะสลายตัวเป็นแอมโมเนีย ปัสสาวะจึงถูกนำมาใช้ทำความสะอาดในยุคก่อนอุตสาหกรรม และยังเคยถูกนำมาใช้ฟอกสีฟันในสมัยโรมโบราณ

• ดินปืน (Gunpowder)

ก่อนมีอุตสาหกรรมเคมี ปัสสาวะถูกนำมาใช้เป็นแหล่งไนโตรเจนในการผลิตดินปืน โดยใช้ปัสสาวะชุ่มฟางหรือวัสดุอินทรีย์อื่น แล้วปล่อยให้เปียกและหมักเป็นเวลาหลายเดือน จากนั้นเก็บผลึกดินประสิวดิบไปทำดินปืน

• สิ่งทอ (Textiles) 

ปัสสาวะถูกนำมาใช้บ่อยครั้งในฐานะ สารช่วยติดสี (Mordant) เพื่อเตรียมสิ่งทอ โดยเฉพาะขนสัตว์ (Wool) ให้พร้อมสำหรับการย้อมสี ในแถบที่ราบสูงสกอตแลนด์ (Scottish Highlands) และ หมู่เกาะเฮบริดีส (Hebrides) กระบวนการที่เรียกว่า "วอล์กกิง" (Waulking) หรือการฟูลลิงผ้าขนสัตว์ที่ทอแล้ว (Fulling) จะเริ่มต้นด้วยการแช่ผ้าในปัสสาวะก่อน โดยนิยมใช้ ปัสสาวะของทารก (Infantile Urine) เป็นพิเศษ 

• การสื่อสารด้วยกลิ่น (Olfactory communication)

ปัสสาวะมีบทบาทสำคัญในการสื่อสารด้วยกลิ่น เนื่องจากมีสารฟีโรโมน (Pheromones) และไคโรโมน (Kairomones) ซึ่งสัตว์ผู้ล่า (Predators) ใช้เป็นสัญญาณเตือนภัยและขับไล่เหยื่อ (Prey)

แปลและเรียบเรียงจาก https://en.wikipedia.org/wiki/Urine [2026, July 20] โดย พรธีรา การเกษม 

อ่านตรวจทานโดย นพ. ธัชชัย วิจารณ์