Frame Top

ระบบและอวัยวะที่เกี่ยวข้อง :

ระบบทางเดินอาหาร  เภสัชกรรม  เภสัชวิทยา 

อาการที่เกี่ยวข้อง :

มีแก๊สในท้องมาก 

บทนำ

ถ่านกัมมันต์ (Activated Charcoal หรือ Activated carbon) คือ รูปแบบหนึ่งของธาตุคาร์บอน ที่นำมาผ่านการสังเคราะห์ทางเคมี (การปลุกฤทธิให้มีฤทธ์เพิ่มขี้น: Activated)ในกระบวนการผลิต แต่มักเรียกกันสั้นๆว่า ‘ถ่าน ’ ซึ่งเป็นคนละอันกับ ‘ถ่านฟืน’ ที่ใช้หุงต้มหรือให้ความร้อน

มนุษย์ได้นำถ่านกัมมันต์มาใช้ประโยชน์หลายอย่าง เช่น ใช้ฟอก/กรองอากาศในเครื่องปรับ อากาศตามบ้านหรือสำนักงาน ใช้ผลิตกาแฟชนิดที่ไม่มีกาเฟอีน ใช้สกัดสินแร่เช่น แร่ทองคำ ใช้ในอุตสาหกรรมการผลิตน้ำดื่ม ใช้กักเก็บแก๊สธรรมชาติในอุตสาหกรรมด้านพลังงาน ใช้เป็นไส้กรองของหน้ากากนิรภัยเพื่อกรองแก๊สพิษ และใช้ในอุตสาหกรรมยา

ลักษณะของถ่านกัมมันต์ จะมีอนุภาคเล็กๆหรือเป็นผงเม็ดเล็ก (Granule/แกรนูล) ที่ในตัวอนุภาคของผงถ่านกัมมันต์จะมีรูพรุน ซึ่งมีขนาดเล็ก-ใหญ่แตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับว่าวัตถุประสงค์จะนำไปใช้กับอุตสาหกรรมประเภทใด

วงการแพทย์ได้นำถ่านกัมมันต์ มาใช้เพื่อดูดซับสารพิษที่มนุษย์รับประทานเข้าไป หรือ ดูดซับยาที่รับประทานเกินขนาด แต่ความสามารถดูดซับพิษของถ่านกัมมันต์ไม่ได้มีประสิทธิภาพครอบจักรวาล เพราะสารพิษหลายตัวก็ไม่สามารถใช้ถ่านกัมมันต์ดูดซับได้ เช่น กรดแก่ (Strong acid, กรดที่มีฤทธิ์ทำลายสูง) ด่างแก่ (Strong base, ด่างที่มีฤทธิ์ทำลายสูง) สารหนู (Arsenic) แอลกอฮอล์ (เช่น เมทานอล/Methanol, เอทานอล/Ethanol) ตัวทำละลาย (Organic solvent)ในอุตสาหกรรมต่างๆ (เช่น เอทิลีนไกลคอล/Ethylene glycol) หรือโลหะหนัก เช่น ธาตุเหล็กที่ปะปนอยู่ในสิ่งที่รับประทานเข้าไป

นอกจากจะใช้ถ่านกัมมันต์ในรูปแบบของยาเดี่ยวแล้ว ทางเภสัชกรรมยังมีการประยุกต์โดยนำถ่านกัมมันต์ไปผสมกับยาต่างๆ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของการรักษา เช่น ผสมในยาลดกรด ยาช่วยย่อย ยาขับลม เป็นต้น

ถ่านกัมมันต์ไม่สามารถถูกดูดซึมจากกระเพาะอาหาร-ลำไส้เข้าสู่ร่างกายได้ จึงไม่ก่อให้เกิดปฏิกิริยาการเผาผลาญในร่างกายแต่อย่างใด

ถ่านกัมมันต์มีสรรพคุณ (คุณสมบัติ) อย่างไร?

ถ่านกัมมันต์

ยาถ่านกัมมันต์มีสรรพคุณ ดังนี้

ถ่านกัมมันต์มีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?

ด้วยยาถ่านกัมมันต์มีขนาดเล็กและมีพื้นที่ผิวสัมผัสมาก จึงมีคุณสมบัติ/กลไกการออกฤทธิ์ดูดซับสารพิษที่เข้าไปในระบบทางเดินอาหาร รวมไปถึงสารที่ก่อให้เกิดการระคายเคืองต่อกระเพาะอาหารและสำไส้ เช่น สารอะโรมาติก (Aromatic compound) เช่น เบนซีน (Benzene) เป็นต้น

นอกจากนี้ ถ่านกัมมันต์ยังสามารถขัดขวางฤทธิ์ของน้ำตาซอร์บิทอล (Sorbital) ที่อาจอยู่ในอาหาร หรือผสมอยู่ในตำรับยา ซึ่งเป็นตัวการที่ดูดน้ำกลับเข้าในลำไส้ ที่จะกระตุ้นให้เกิดการขับถ่ายอันเป็นสาเหตุของท้องเสีย (ถ่านกัมมันต์จึงใช้แก้ท้องเสียได้) และ ถ่านกัมมันต์ยังรบกวนการดูดกลับของกรดน้ำดีที่จะต้องส่งไปสู่อวัยวะตับ (The Enterohepatic Circulation of Bile Acids) มีผลให้ลดการดูดซึมของคอเลสเตอรอลเข้าสู่ร่างกายได้อีกด้วย

ถ่านกัมมันต์มีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?

ยาถ่านกัมมันต์มีรูปแบบการจัดจำหน่าย คือ

ก. รูปแบบยาเดี่ยว:

  • ชนิดผง ขนาดบรรจุ 5 กรัม
  • ชนิดเม็ด ขนาดบรรจุ 250 มิลลิกรัม
  • ชนิดแค็ปซูล ขนาดบรรจุ 260 มิลลิกรัม

ข. รูปแบบยาผสม:

ถ่านกัมมันต์มีขนาดรับประทานอย่างไร?

ในบทความนี้จะขอกล่าวถึงขนาดรับประทาน ยาถ่านกัมมันต์เฉพาะในรูปแบบของยาเดี่ยวเท่านั้น ขนาดรับประทานแบบของยาผสม ขอให้ดูคำอธิบายในเอกสารกำกับยาของแต่ละยี่ห้อยาเป็นสำคัญ

ก. สำหรับการกลืนสารพิษที่ต้องใช้เครื่องมือและหัตถการทางการแพทย์เข้าช่วยเหลือ มีขนาดการใช้ยาเป็นดังนี้:

1. ผู้ใหญ่:

  1. ใช้ผงยา 25 – 100 กรัมผสมน้ำแล้วให้คนไข้ดื่มครั้งเดียว
  2. การใช้ยาแบบชนิดต่อเนื่องหรือหลายครั้ง โดยใช้ผงยา 50 – 100 กรัมผสมน้ำให้คนไข้ ดื่มในครั้งแรก แล้วตามด้วยการให้ยาไม่ต่ำกว่า 12.5 กรัมทุก 1 ชั่วโมง หรือให้ยา 25 กรัมทุก 2 ชั่ว โมง หรือให้ยา 50 กรัมทุก 4 ชั่วโมง

2. เด็ก:

  1. เด็กอายุ 1 – 12 ปี (อายุ 13 - 14 ปี ใช้ขนาดยาเท่ากับในผู้ใหญ่) ใช้ยา 25 – 50 กรัม ผสมน้ำแล้วให้คนไข้ดื่มครั้งเดียว, หรือคำนวณจากน้ำหนักตัวโดยผสมผงยา 0.5 – 1 กรัมต่อน้ำ หนักตัว 1 กิโลกรัม แล้วผสมน้ำให้คนไข้ดื่มครั้งเดียว
  2. หากมีความจำเป็นต้องใช้ยาต่อเนื่องหลายครั้ง ครั้งแรกใช้ยา 10 – 25 กรัมผสมน้ำให้ คนไข้, มื้อถัดไปให้คำนวณจากน้ำหนักตัว โดยผสมผงยา 1 – 2 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมให้ คนไข้ทุก 2 – 4 ชั่วโมง

ข. สำหรับอาการท้องเสีย และช่วยขับลมในกระเพาะลำไส้:

  1. ผู้ใหญ่ รับประทาน 0.975 – 3.9 กรัม โดยแบ่งรับประทานวันละ 3 ครั้ง
  2. ในเด็ก ควรต้องขึ้นกับคำแนะนำของแพทย์

*อนึ่ง ในการใช้ยาถ่านกัมมันต์ ขนาดและความถี่ของการใช้ยา ควรต้องอยู่ภายใต้ดุลยพินิจของแพทย์เท่านั้น โดยเฉพาะในเด็ก

เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกรอย่างไร?

เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิดที่รวมถึงยาถ่านกัมมันต์ ผู้ป่วยควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกร ดังนี้

หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?

หากลืมรับประทานยาถ่านกัมมันต์ สามารถรับประทานเมื่อนึกขึ้นได้ ถ้าเวลาใกล้เคียงกับการรับประทานยาในมื้อถัดไป ไม่จำเป็นต้องเพิ่มปริมาณยาเป็น 2 เท่า

ถ่านกัมมันต์มีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?

ยาถ่านกัมมันต์สามารถก่อให้เกิดผลไม่พึงประสงค์ (ผลข้างเคียง/อาการข้างเคียง) ได้ดัง ต่อไปนี้ คือ มีอาการ คลื่นไส้ ท้องผูก ท้องเสีย อุจจาระมีสีดำ(ดำเป็นถ่าน) ท้องอืด ลำไส้อุดตัน เกล็ดเลือดมีการเกาะกลุ่มรวมกัน (เลือดออกง่าย) ตัวเย็น น้ำตาลในเลือดต่ำ (หัวใจเต้นเร็ว เหงื่อออกมาก เป็นลม) ปริมาณแคลเซียมในเลือดลดลง (อาการชัก) ความดันโลหิตต่ำ (หน้ามืด เป็นลม) ฟันและปากมีสีคล้ำ เกลือโพแทสเซียมในร่างกายลดต่ำลง (อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย กล้ามเนื้ออ่อนแรง กล้ามเนื้อกะตุก) เป็นต้น

มีข้อควรระวังการใช้ถ่านกัมมันต์อย่างไร?

ข้อควรระวังในการใช้ยาถ่านกัมมันต์ คือ

  • ห้ามใช้ยานี้ในการรักษากับผู้ป่วยที่กลืนสารพิษจำพวกไซยาไนด์ กรดแก่ ด่างแก่ ตัวทำละลายต่างๆ (Organic Solvent) เกลือแร่ธาตุเหล็ก แอลกอฮอล์ สารจำพวกลิเทียม (Lithium)
    • ห้ามใช้ยานี้กับผู้ป่วยที่มีภาวะลำไส้อุดตัน หรือผู้ที่มีแผลในกระเพาะอาหาร หรือในลำไส้
    • ห้ามใช้ยานี้ร่วมกับยาถ่าย (ยาแก้ท้องผูก) ที่มีน้ำตาล Sorbitol เป็นส่วนประกอบ
    • ระวังการใช้ยานี้หลังรับประทานอาหารภายในเวลา 1 ชั่วโมง อาจทำให้การบีบตัวของกระ เพาะอาหาร-ลำไส้ลดลง จนทำให้การย่อยอาหารผิดปกติ
  • อาหารบางกลุ่มสามารถลดประสิทธิภาพในการรักษาของถ่านกัมมันต์ได้ เช่น นม ไอศกรีม จึงควรหลีกเลี่ยงไม่บริโภคร่วมกัน
    • ห้ามใช้ยาหมดอายุ

***** อนึ่ง

ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ ”ยา” ที่รวมถึง ยาแผนปัจจุบันทุกชนิด (รวม ยาถ่านกัมมันต์ด้วย) ยาแผนโบราณทุกชนิด และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกชนิด ควรต้องปฏิบัติตาข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ (อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด) รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน

ถ่านกัมมันต์มีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?

ปฏิกิริยาระหว่างยาของยาถ่านกัมมันต์กับยาอื่นๆ คือ การใช้ยาถ่านกัมมันต์ร่วมกับการใช้ยารับประทานอื่นๆ ต้องปรับระยะเวลาของการรับประทานอย่างน้อย 1 ชั่วโมง ก่อนหรือหลัง การรับ ประทานยานั้นๆ ทั้งนี้ด้วยฤทธิ์ของถ่านกัมมันต์ สามารถรบกวนการดูดซึมของยารับประทานอื่นๆได้ ทุกชนิด เช่น

ควรเก็บรักษาถ่านกัมมันต์อย่างไร?

สามารถเก็บยาถ่านกัมมันต์ ภายใต้อุณหภูมิห้อง เก็บยาในภาชนะที่ปิดมิดชิด ป้องกันแสงและความชื้น เก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง

ถ่านกัมมันต์มีชื่ออื่นอีกไหม? ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?

ยาถ่านกัมมันต์ในประเทศไทย มียาชื่อการค้าอื่นและชื่อบริษัทผู้ผลิต เช่น

ชื่อการค้า บริษัทผู้ผลิต
Belacid (เบลาซิด) Nakornpatana
Bicobon (ไบโคบอน) P P Lab
Biodan (ไบโอดาน) Biomedis
Carbomint (คาร์โบมินท์) Union Drug
Ca-R-Bon (คา-อาร์-บอน) Greater Pharma
Carbonpectate (คาร์บอนเพ็กเตท) Chew Brothers
Delta Charcoal (เดลต้า ชาร์โคล) Sriprasit Pharma
Deltacabon (เดลต้าคาบอน) Sriprasit Pharma
Greater Ca-R-Bon (เกรทเตอร์ คา-อาร์-บอน) Greater Pharma
Pepsitase (เปปซีเทส) B L Hua
Poly Enzyme-l (โพลี เอ็นไซน์-l ) Chew Brothers
Pro ABS (โพร เอบีเอส) Medicine Products
Ultracarbon X (อุลตร้าคาร์บอน เอ็ก) Merck

บรรณานุกรม

1. https://www.mims.com/Thailand/drug/search/activated%20charcoal [2014, May23 ].
2. http://en.wikipedia.org/wiki/Activated_carbon [2014,May23 ].
3. https://www.mims.com/THAILAND/Home/GatewaySubscription/?generic=charcoal%2c+activated [2014,May23].
4. http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM197410032911401 [2014,May23].
5. https://www.mims.com/USA/drug/info/charcoal,%20activated/?type=full&mtype=generic [2014,May23].
6. http://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/charcoal-activated-oral-route/proper-use/drg-20070087 [2014,May23].
7. http://mims.com/Thailand/drug/info/Ca-R-Bon/?q=activated%20charcoal&type=brief [2014,May23].



สมาชิกที่ใช้งานอยู่ขณะนี้ 2 คน brightnaruto555 puipawit00
Frame Bottom