Frame Top

ระบบและอวัยวะที่เกี่ยวข้อง :

เภสัชกรรม 

อาการที่เกี่ยวข้อง :

โรคมะเร็ง  โรคออโตอิมมูน  

บทนำ

ยาเมโธเทรกเซท (Methotrexate) จัดเป็นยาที่เลือกใช้ลำดับแรก (First line) ของกลุ่มยาปรับเปลี่ยนการดำเนินโรค (Disease modifying antirheumatic drugs หรือย่อว่า DMARDs ) ซึ่งใช้ในการรักษาโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ร่วมกับยาต้านอักเสบอื่นๆ โดยโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์เป็นโรคที่มีความผิดปกติของการควบคุมภูมิคุ้มกันต้านทานโรคของร่างกาย (Autoim mune disease) ซึ่งก่อให้เกิดการอักเสบของเนื้อเยื่อต่างๆโดยเป็นการอักเสบชนิดที่ไม่ได้เกิดจากการติดเชื้อ ดังนั้นยาที่ใช้ในการรักษาจึงเป็นกลุ่มที่มีฤทธิ์ปรับภูมิคุ้มกันต้านทานโรคให้ทำงานลดลง รวมทั้งลดการสร้างสารก่อการอักเสบ (ชนิดไม่ได้เกิดจากติดเชื้อโรค) ต่างๆ นอกจากนี้ยาเมโธเทรกเซทยังถูกนำมาใช้ในการรักษามะเร็งอีกด้วย

ยาเมโธเทรกเซทมีสรรพคุณอย่างไร?

ยาเมโธเทรกเซท

ยาเมโธเทรกเซทนำมาใช้ในการรักษาโรคภูมิต้านตนเอง/โรคออโตอิมมูนเช่น โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ อีกทั้งยังนำมาใช้เป็นยาเคมีบำบัดรักษาโรคมะเร็งเช่น โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง (Lymphoma) โรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว (Leukemia) โรคมะเร็งกระดูก (Osteosarcoma)

ยาเมโธเทรกเซทมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?

ยาเมโธเทรกเซทมีกลไกการออกฤทธิ์ โดยตัวยาจะออกฤทธิ์ยับยั้งกระบวนการสร้างดีเอ็นเอ (DNA) และอาร์เอ็นเอ (RNA) ของเซลล์ โดยยับยั้งเอนไซม์ไดไฮโดรโฟเลตรีดักเทส (Dihydrofolate reductase, DHFR) ซึ่งเป็นเอนไซม์ที่ใช้ในการเปลี่ยนไดไฮโดรโฟเลต (Dihydrofolate) ไปเป็นเตตระไฮโดรโฟเลต (Tetrahydrofolate) จึงยับยั้งการสังเคราะห์ดีเอ็นเอและอาร์เอ็นเอ (RNA) ซึ่งเป็นสารพันธุกรรมของร่างกาย ดังนั้นจึงทำให้เซลล์มะเร็งตาย ซึ่งเซลล์ปกติในร่างกายที่แบ่งตัวเร็วเช่น ผม เซลล์เยื่อบุช่องปากอาจตายด้วยเช่นกัน

ในการรักษาโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ ฤทธิ์ที่สำคัญของยานี้ อาจไม่ใช่การยับยั้งเอนไซม์ไดไฮโดรโฟเลตรีดักเทสเท่านั้น แต่ยาเมโธเทรกเซทสามารถยับยั้งเอนไซม์ได้หลายชนิดรวมทั้งเพิ่มการปลดปล่อยอะดีโนซีน (Adenosine) ซึ่งเป็นสารมีฤทธิ์ต้านอักเสบได้ดี อีกทั้งยาเมโธเทรกเซทยังสามารถยับยั้งการกระตุ้นของทีเซลล์ (T cells) ซึ่งเป็นเซลล์ที่เกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกันต้านทานโรคของร่างกายจึงทำให้ระบบภูมิคุ้มกันฯทำงานลดลง

ยาเมโธเทรกเซทมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?

ยาเมโธเทรกเซทมีรูปแบบการจัดจำหน่ายดังนี้

  • ยาเม็ดรับประทาน ขนาด 2.5 และ 10 มิลลิกรัม
  • ยาฉีด ขนาด 50 มิลลิกรัม/2 มิลลิลิตร
  • ยาฉีด ขนาด 50 มิลลิกรัม/5 มิลลิลิตร
  • ยาฉีด ขนาด 1,000 มิลลิกรัม/10 มิลลิลิตร
  • ยาฉีด ขนาด 5,000 มิลลิกรัม/50 มิลลิลิตร

ยาเมโธเทรกเซทมีขนาดการใช้อย่างไร?

ยาเมโธเทรกเซทมีขนาดการใช้ดังนี้เช่น

ก. ขนาดยาในผู้ใหญ่สำหรับโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์: รับประทานครั้งเดียวครั้งละ 7.5 มิลลิกรัม/สัปดาห์ หรือรับประทานครั้งละ 2.5 มิลลิกรัมทุก 12 ชั่วโมงจำนวน 3 ครั้ง/สัปดาห์ โดยขนาดยาสูงสุดไม่เกิน 20 มิลลิกรัม/สัปดาห์

ข. ขนาดยาในเด็กสำหรับโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์: รับประทานหรือฉีดเข้าทางกล้ามเนื้อหนึ่งครั้ง/สัปดาห์ ขนาด 5 - 15 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวร่างกาย (Body surface area) หน่วยเป็นตารางเมตร

ค. ขนาดยาในผู้ใหญ่สำหรับโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง (Lymphoma):

ง. ขนาดยาในผู้ใหญ่สำหรับโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟบลาสชนิดเฉียบพลัน (Acute Lymphoblastic Leukemia):

  • ขนาดยาเริ่มต้น 3.3 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวร่างกายเป็นตารางเมตร/วัน โดยให้ยาแบบรับ ประทานหรือฉีดเข้าทางกล้ามเนื้อ (โดยให้เป็นยาสูตรผสมร่วมกับยาเพรดนิโซโลน 60 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวร่างกายเป็นตารางเมตร)
  • ขนาดยาช่วงควบคุมอาการ (Maintenance of remission) 15 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวร่างกายเป็นตารางเมตร โดยให้ยาแบบรับประทานหรือฉีดเข้าทางกล้ามเนื้อ 2 ครั้งต่อสัปดาห์

จ. ขนาดยาในผู้ใหญ่สำหรับโรคมะเร็งกระดูก (osteosarcoma): ขนาดยาเริ่มต้น 12 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวร่างกายเป็นตารางเมตร โดยให้ยาแบบหยดทางหลอดเลือดดำ (intravenous infusion) นาน 4 ชั่วโมง หากขนาดที่ให้ไม่เพียงพอที่จะทำให้ความเข้มข้นของยาสูงสุดในซีรั่มเป็น 1,000 ไมโครโมลาร์ เมื่อให้ยาเสร็จสามารถเพิ่มขนาดยาได้ถึง 15 มิลลิกรัม/พื้นที่ผิวกาย เป็นตารางเมตร และสามารถให้ยาในสัปดาห์ที่ 4, 5, 6, 7, 11, 12, 15, 16, 29, 30, 44, และ 45 หลังผ่าตัด

*****หมายเหตุ:

เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกรอย่างไร?

เมื่อมีการสั่งยาเมโธเทรกเซทควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกรดังนี้

หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?

หากลืมรับประทานยาเมโธเทรกเซทให้ปฏิบัติตามที่แพทย์ผู้รักษาแนะนำซึ่งโดยทั่วไป ได้แก่

ก. กรณีที่รับประทานยาวันละครั้งเดียว:

  • หากเวลาที่นึกขึ้นได้ไม่เกินกว่า 12 ชั่วโมงจากเวลาเดิมที่เคยรับประทานยา ให้รับประทานยาทันที
  • ถ้าเวลาที่นึกขึ้นได้เกินกว่า 12 ชั่วโมงไปแล้ว ให้เว้น/ข้ามการรับประทานยาในมื้อนั้นที่ลืมไป และให้เริ่มรับประทานยาในมื้อต่อไปตามเวลาที่แพทย์สั่งโดยไม่ต้องเพิ่มยาเป็น 2 เท่า

ข. กรณีที่รับประทานยาสัปดาห์ละ 1 ครั้งหรือสัปดาห์ละ 2 ครั้ง

  • หากเวลาที่นึกขึ้นได้ไม่เกินกว่า 24 ชั่วโมงจากเวลาเดิมที่เคยรับประทานยาให้รับประทานยาทันที
  • ถ้าเวลาที่นึกขึ้นได้เกินกว่า 24 ชั่วโมง ควรโทรศัพท์ปรึกษาแพทย์ผู้รักษา

ยาเมโธเทรกเซทมีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?

ผลไม่พึงประสงค์ (ผลข้างเคียง/อาการข้างเคียง) ที่สำคัญและรุนแรงของยาเมโธเทรกเซทเช่น กดไขกระดูกโดยเฉพาะเม็ดเลือดขาวต่ำ, ทำให้เกิดโรคตับแข็ง (Cirrhosis), โรคตับอักเสบ (Hepatitis), โรคปอดอักเสบในผนังถุงลม (Interstitial pneumonitis), ไตวาย, แต่อาการเหล่านี้พบได้น้อย ส่วนอาการข้างเคียงที่ไม่รุนแรงเช่น ผมร่วง, แผลที่เยื่อเมือกต่างๆ (เช่น เยื่อเมือกบุช่องปาก ริมฝีปาก และลำไส้) ซึ่งอาการข้างเคียงเหล่านี้ สามารถบรรเทาด้วยการรับ ประทานยาโฟเลต (Folate)/ยากรดโฟลิก ร่วมด้วย (ให้การรักษาโดยแพทย์)

มีข้อควรระวังในการใช้ยาเมโธเทรกเซทอย่างไร?

มีข้อควรระวังในการใช้ยาเมโธเทรกเซทดังนี้เช่น

***** อนึ่ง ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ ”ยา” ที่รวมถึงยาแผนปัจจุบันทุกชนิด (รวมถึงยาเมโธเทรกเซท) ยาแผนโบราณทุกชนิด และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกชนิดควรต้องปฏิบัติตาข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ (อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด) รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน

ยาเมโธเทรกเซทมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?

ยาเมโธเทรกเซทมีอันตกริยาระหว่างยา/ปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นดังต่อไปนี้เช่น

ควรเก็บรักษายาเมโธเทรกเซทอย่างไร?

ควรเก็บรักษายาเมโธเทรกเซทที่อุณหภูมิห้อง 25 - 30 องศาเซลเซียส (Celsius) ไม่เก็บยาในช่องแช่แข็งของตู้เย็น ไม่ควรเก็บยาในห้องน้ำ เก็บยาในที่แห้ง พ้นแสงแดด และควรเก็บรักษายาให้มิดชิด พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง

ยาเมโธเทรกเซทมีชื่ออื่นอีกไหม? ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?

ยาเมโธเทรกเซทที่จำหน่ายในประเทศไทย มีชื่อยาชื่อการค้าอื่นและบริษัทผู้ผลิตเช่น

ชื่อการค้า บริษัทที่ผลิต
Emthexate (เอมเทกเซท) Pharmachemie/Teva
Methotrexat-Ebewe (เมโธเทรกซัด-อีบีวี) Sandoz
Neometho (นีโอมีโท) Boryung Pharma
Trexate (เทรกเซด) Venus Remedies
Methotrexate Remedica (เมโธเทรกเซท เรมีดิคา) Remedica
Metrex (เมเทรก) Dae Han New Pharm
Onkomet (ออนโคเมท) Klab

บรรณานุกรม

1. วีรพล คู่คงวิริยพันธุ์. ยาออกฤทธิ์ต่อระบบภูมิคุ้มกัน (Immunomodulating agents) ใน เภสัชวิทยา สำหรับนักศึกษาวิทยาศาสตร์สุขภาพเล่ม 3. หน้า 71-74. วีรพล คู่คงวิริยพันธุ์ ศิริมาศ กาญจนวาศ และ ลัดดาวัลย์ เส็งกันไพร. ขอนแก่น : โรงพิมพ์คลังนานาวิทยา, 2557.
2. http://www.drugs.com/methotrexate.html [2014,Dec13]
3. http://www.micromedexsolutions.com/home/dispatch [2014,Dec13]
4. http://www.mims.com/THAILAND/Home/GatewaySubscription/?generic=methotrexate [2014,Dec13]
5. http://www.rxlist.com/trexall-drug/side-effects-interactions.htm [2014,Dec13]
6. http://www.webmd.com/drugs/2/drug-3441/methotrexate-anti-rheumatic-oral/details [2014,Dec13]
7. http://110.164.68.234/chemo/images/files/list/Methotrexate-tablets.pdf [2014,Dec13]



สมาชิกที่ใช้งานอยู่ขณะนี้ 2 คน Cecee aeja
Frame Bottom