Frame Top

ระบบและอวัยวะที่เกี่ยวข้อง :

สมอง  ระบบประสาทวิทยา  โภชนาการ 

อาการที่เกี่ยวข้อง :

ระบบประสาทขาดวิตามินบี1 

บทนำ

เราคงเคยเห็นคนที่เป็นโรคพิษสุราเรื้อรัง มีอาการสับสน พูดคุยไม่รู้เรื่อง เดินเซ มองเห็นภาพ ไม่ชัดเจน อาการผิดปกตินี้เหล่านี้คือภาวะผิดปกติทางสมองที่เรียกว่า ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามิน บี 1 หรือภาวะสับสนเหตุขาดวิตามินบี 1 (Wernicke encephalopathy หรือ Wernicke’s encephalo pathy หรือ Wernicke disease หรือ Wernicke-Korsakoff syndrome หรือ Alcoholic encephalo pathy) อาการ/ภาวะผิดปกตินี้เกิดจากอะไร ร้ายแรงหรือไม่ จะรักษาหายหรือไม่ ใครที่นอกจากคนเป็นโรคพิษสุราเรื้อรังมีโอกาสเป็นภาวะผิดปกตินี้ได้บ้าง ต้องติดตามบทความนี้ครับ

หมายเหตุ: ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ได้ชื่อภาษาอังกฤษมาจาก อายุรแพทย์ทางประสาทวิทยาชาวเยอรมันชื่อ นพ. Karl Wernicke ผู้ซึ่งรายงานโรคนี้เป็นคนแรกเมื่อปี ค.ศ. 1881 (พ.ศ. 2424)

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 คืออะไร? มีอาการอย่างไร?

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี-1

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 คือกลุ่มอาการผิดปกติทางระบบประสาทแบบเฉียบพลัน โดยเกิดจากร่างกายขาดวิตามินบี 1 ที่อีกชื่อคือ ไทอะมีน (Thiamine หรือ Thiamin) ที่ประกอบ ด้วยอาการผิดปกติ 3 อาการหลักคือ 1. อาการผิดปกติทางการกลอกตา 2. อาการเดินเซ และ 3. อาการสับสนเฉียบพลัน

1. ความผิดปกติในการกลอกตา: พบได้ประมาณ 29% ของผู้ป่วย มักพบว่ามีปัญหาการกลอกตาไปด้านข้างไม่ได้ หรือมีอาการตากระตุกในแนวขวาง (ซ้าย-ขวา) หรือบน-ล่างก็ได้ ในรายที่มีอาการรุนแรงมากจะเสียการกลอกตาหมดทุกทิศทางคือ ตาจะอยู่นิ่งไม่สามารถขยับได้

2. อาการเดินเซ: คือมีความผิดปกติในการทรงตัวพบได้ประมาณ 23% ของผู้ป่วย โดยแพทย์จะตรวจพบมีการเดินเซ เดินขาถ่างกว้าง เดินก้าวสั้นๆและล้มได้ง่าย

3. อาการสับสนเฉียบพลัน: พบได้ถึงประมาณ 82% ของผู้ป่วย โดยมักเป็นอาการสับสนที่เกิดเฉียบพลัน (เช่น การพูดคุยไม่รู้เรื่อง ไม่รู้จักเวลา ไม่รู้จักสถานที่หรือบุคคล มีอาการเอะอะ โวยวาย เห็นภาพหลอน เป็นต้น) ร่วมกับมีอาการซึม ไม่มีสมาธิ

นอกจากนั้นอาการและอาการแสดงอื่นๆที่อาจพบได้คือ อาการของภาวะขาดวิตามินบี 1 อื่นๆเช่น ชาตามแขนขา และมีรีเฟล็ก (Reflex) ลดลง อาการของภาวะหัวใจล้มเหลว และอาการที่ไม่จำเพาะเจาะจงอื่นๆเช่น เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน อ่อนเพลีย/ไม่มีแรง วิงเวียนศีรษะ ปวดศีรษะ หงุดหงิดง่าย เป็นต้น

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 พบได้บ่อยแค่ไหน?

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 นี้พบได้ประมาณ 1% จากการตรวจศพผู้เสียชีวิต ส่วนสถิติเกิดภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ในคนที่มียังชีวิตอยู่ยังไม่ทราบแน่ชัดเพราะไม่ค่อยมีรายงาน

ทั้งนี้ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 พบได้ในทุกเพศทุกวัยโดยไม่ขึ้นกับเชื้อชาติ แต่มักพบเกิดในผู้ที่ติดสุราเรื้อรัง

ใครมีโอกาส/ปัจจัยเสี่ยงเกิดภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1?

กลุ่มผู้ที่มีโอกาส/ปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 มี 2 กลุ่มหลักคือ กลุ่มผู้ป่วยที่มีประวัติดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรังและกลุ่มที่ไม่มีประวัติดื่มแอลกอฮอล์

ก. กลุ่มผู้ป่วยที่มีประวัติดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรัง:

ผู้ที่ติดสุรา/ดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรังจะมีความเสี่ยงที่จะรับประทานวิตามินบี 1 น้อยกว่าคนปกติ และมีแนวโน้มที่จะมีภาวะขาดสารอาหารอื่นๆ (เช่น วิตามิน เกลือแร่ อื่นๆ) ร่วมอีกด้วย ทั้งนี้แอลกอฮอล์/เอทานอล (Ethanol หรือ Ethyl alcohol) มีฤทธิ์ยับยั้งการดูดซึมวิตามินบี 1 จากระบบทางเดินอาหาร ยับยั้งการเก็บสะสมวิตามินบี 1 ในตับ และยับยั้งการทำงานของเซลล์ประสาท ดังนั้นจึงส่งผลให้ผู้ติดสุราเรื้อรังมีโอกาสเกิดภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ได้สูง

อนึ่ง: อาหารมีวิตามินบี 1 สูงเช่น ธัญพืช ผักใบเขียว เนื้อสัตว์ต่างๆ

ข. กลุ่มผู้ป่วยที่ไม่มีประวัติดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรัง:

ผู้ป่วยกลุ่มนี้คือ ผู้ที่รับประทานอาหารได้น้อย หรือมีความผิดปกติในระบบทางเดินอาหารที่ส่งผลให้มีการดูดซึมสารอาหารได้น้อย สารอาหารที่รวมถึงวิตามินบี 1 จึงไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกายรวมถึงสมองเช่น หญิงตั้งครรภ์ที่มีภาวะอาเจียนจากการแพ้ท้องรุนแรง (Hyper emesis gravidarum), ผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดตัดต่อลำไส้จากโรคต่างๆ (เช่น โรคมะเร็งลำไส้ใหญ่), ผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดกระเพาะอาหารลำไส้เพื่อลดความอ้วน (Bariatric surgery), ผู้ป่วยโรคมะเร็งที่ได้รับยาเคมีบำบัด, ผู้ป่วยเอชไอวี, ผู้ป่วยที่ได้รับสารอาหารทางหลอดเลือดดำโดยไม่ได้รับวิตามินบี 1 ร่วมด้วย เป็นต้น

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 มีกลไกเกิดได้อย่างไร?

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 มีกลไกเกิดได้จากภาวะร่างกายขาดวิตามินบี 1 ที่จะเริ่มแสดงอาการกับเซลล์ที่ต้องใช้พลังงานมากในการทำงาน (เช่น เซลล์ในระบบประสาท) ก่อนเซลล์อื่นๆเนื่องจากวิตามินบี 1 ทำหน้าที่สำคัญในกระบวนการสร้างพลังงานภายในเซลล์ โดยพบว่าเซลล์ ในระบบประสาทจะได้รับผลกระทบเป็นอันดับแรก ทำให้เซลล์ประสาทไม่สามารถใช้กลูโคส (Glu cose) ในการสร้างพลังงานได้อย่างเต็มที่ ส่งผลให้เซลล์ประสาทสูญเสียการควบคุมสมดุลในการทำงานและไม่สามารถควบคุมการเก็บสารสื่อประสาทบางตัวได้เช่น สารกลูตาเมต (Glutamate, สารที่ทำหน้าที่ช่วยในด้านการรับรู้ การเรียนรู้ และความจำ) ส่งผลให้เกิดการสะสมของเสียภายในเซลล์ประสาทซึ่งส่งผลทำให้เกิดความเสียหายต่อระบบประสาทที่อาจเสียหายอย่างถาวรถ้าไม่ได้รับการรักษาแต่เนิ่นๆ

อนึ่ง การที่สมองขาดวิตามินบี 1 เป็นระยะเวลานานก็เป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดภาวะสมองเสื่อมได้ แต่ถ้าให้การรักษาได้ทัน อาการสมองเสื่อมก็สามารถดีขึ้นหรือหายเป็นปกติได้เช่นกัน

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

ญาติควรนำผู้ป่วยพบแพทย์/ไปโรงพยาบาลทันทีที่เห็นว่าผู้ป่วยมีอาการความรู้สึกตัวที่เปลี่ยนไป หรือเห็นว่าผู้ป่วยเริ่มมีปัญหาในการทานอาหารได้น้อยลงมาก และ/หรือมีอาการอาเจียนตลอดเวลา

แพทย์วินิจฉัยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ได้อย่างไร?

การวินิจฉัยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ที่สำคัญคือ แพทย์คิดถึงภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ไว้ก่อนในกรณีผู้ป่วยมีอาการดังกล่าวในหัวข้อ อาการ และมีประวัติติดสุราเรื้อรัง หรือทานอาหารได้น้อย หรือกลุ่มผู้ป่วยที่มีโอกาส/ปัจจัยเสี่ยงสูงดังกล่าวข้างต้นในหัวข้อ โอกาส/ปัจจัยเสี่ยง ซึ่งเมื่อแพทย์สงสัยก็จะทำการตรวจร่างกายผู้ป่วยรวมถึงการตรวจร่างกายทางระบบประสาทที่จะพบว่ามีความผิดปกติดังกล่าวข้างต้นในหัวข้อ อาการ

โดยทั่วไปแล้วเมื่อทางคลินิกบ่งบอกว่าน่ามีสาเหตุจากภาวะนี้ แพทย์จะให้การรักษาด้วยการฉีดวิตามินบี 1 ทางหลอดเลือดดำและดูการตอบสนองของผู้ป่วย โดยมักจะไม่ได้ส่งตรวจเลือดเพื่อวัดระดับวิตามินบี 1 (เพราะเป็นการตรวจที่ใช้เทคโนโลยีที่ทำได้เฉพาะบางโรงพยาบาล) หรือการตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง

การรักษาภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ทำอย่างไร?

การรักษาภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ทำได้โดยการให้วิตามินบี 1 เข้าทางหลอดเลือดดำอย่างต่อเนื่องจนอาการผู้ป่วยดีขึ้น และให้ต่อด้วยการฉีดเข้าทางกล้ามเนื้อ และการรับประทานต่อไปตามลำดับ ทั้งนี้ขึ้นกับอาการผู้ป่วยและดุลพินิจของแพทย์ผู้รักษา

อนึ่ง การทานวิตามินบี 1 นั้นส่วนใหญ่แล้วในผู้ป่วยสาเหตุจากโรคพิษสุราเรื้อรังมักต้องทานต่อเป็นระยะเวลานานประมาณ 6 เดือน แต่ถ้ายังไม่เลิกดื่มสุราก็อาจต้องทานไปเป็นระยะเวลานาน ส่วนภาวะขาดวิตามินบี 1 จากการแพ้ทองหรือจากโรคทางระบบทางเดินอาหารก็ทานวิตามินบี 1เป็นระยะเวลาไม่นาน เมื่ออาการดีขึ้นและรักษาควบคุมโรคที่เป็นสาเหตุได้ ทานอาหารได้ตามปกติ ก็หยุดทานวิตามินบี 1 ได้ เช่นเดียวกับผู้ป่วยที่ได้รับสารอาหารทางหลอดเลือดดำ เมื่อพ้นภาวะขาดสารอาหาร ทานอาหารได้ปกติ ก็หยุดการรักษาด้วยวิตามินบี 1 ได้

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ส่งผลข้างเคียงอย่างไร?

ผลข้างเคียง/ภาวะแทรกซ้อนในระยะยาวของผู้ป่วยทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 คือ มีอาการสมองเสื่อม เดินเซ มองเห็นภาพซ้อน และเกิดภาวะเส้นประสาทส่วนปลายเสื่อม/อักเสบ/โรคเส้นประสาทร่วมด้วย

รักษาภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 นานเท่าไหร่?

ระยะเวลาการรักษาภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี1 ขึ้นกับการตอบสนองต่อการรักษาของ ผู้ป่วยและโรคประจำตัวที่เป็นสาเหตุ

การรักษาในช่วงแรก ถ้าอาการหายได้ดี ผู้ป่วยจะได้รับการเพิ่มวิตามินบี 1 ให้ผู้ป่วยเป็นระยะเวลาประมาณ 3 - 6 เดือน และรักษาแก้ไขโรคประจำตัวให้ควบคุมโรคนั้นๆให้ได้ดี

แต่ถ้าอาการผู้ป่วยไม่ดีขึ้น ก็ต้องทำกายภาพบำบัดเพื่อแก้ไขภาวะความพิการที่หลงเหลือ เช่น การเดินเซ การมองเห็นภาพซ้อนจากการกลอกตาไม่ได้ดี ส่วนภาวะสับสนก็ต้องรักษาตามอาการที่หลงเหลืออยู่เป็นกรณีๆไป

ทั้งนี้การรักษาภาวะแทรกซ้อน (ผลข้างเคียง) ในระยะยาวมักเป็นการทำกายภาพบำบัด ฝึกการเดิน การทรงตัว การใช้ชีวิตทั่วๆไป ร่วมกับการทานวิตามินบี 1 ไปตลอด

ภาวะทางสมองขาดวิตามินบี 1 มีการพยากรณ์โรคอย่างไร?

ส่วนใหญ่ผู้ป่วยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ตอบสนองดีต่อการรักษา แต่ผู้ป่วยก็มีโอกาสเสียชีวิต (ตาย) ได้ถ้าได้รับการรักษาล่าช้า โดยผู้ป่วยอาจเสียชีวิตได้จากภาวะหัวใจวาย การสำลักอาหาร และ/หรือภาวะติดเชื้อ

ผู้ป่วยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 หายเป็นปกติหรือไม่?

ผลการรักษาภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ขึ้นกับการรักษาที่รวดเร็ว เหมาะสมหรือไม่ และความรุนแรงของโรค โดยส่วนใหญ่แล้วผู้ป่วยจะตอบสนองต่อการรักษาดีมากถ้ารักษาได้เร็ว แต่ก็พบว่า 20% ของผู้ป่วยอาการไม่ดีขึ้นเพราะมาพบแพทย์ล่าช้าที่มักเป็นผู้ป่วยในกลุ่มโรคพิษสุราเรื้อรัง

ดูแลตนเองอย่างไร?

การดูแลตนเองในผู้ป่วยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 คือ

  • ปฏิบัติตามแพทย์ พยาบาล นักกายภาพบำบัด แนะนำเช่น ฝึกเดิน ฝึกการกลอกตา เป็นต้น
  • กินยาต่างๆที่แพทย์สั่งให้ครบถ้วนถูกต้อง ไม่ขาดยา ไม่หยุดยาเอง
  • กินอาหารมีประโยชน์ 5 หมู่ให้ครบถ้วนในทุกมื้ออาหารโดยเฉพาะอาหารที่มีวิตามินบี 1 สูง
  • ผู้ป่วยที่เป็นโรคพิษสุราเรื้อรังก็ต้องหยุดสุราให้ได้
  • พักผ่อนให้เพียงพอ
  • ออกกำลังกายสม่ำเสมอทุกวัน
  • พบแพทย์/ไปโรงพยาบาลตามที่แพทย์นัดอย่างสม่ำเสมอ

ควรพบแพย์ก่อนนัดเมื่อใด?

การรักษาในบางกรณีในผู้ป่วยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ต้องต่อเนื่องเช่น ผู้ป่วยที่มีโรคพิษสุราเรื้อรัง ผู้ป่วยที่มีภาวะขาดสารอาหารจากการผ่าตัดระบบทางเดินอาหาร จำเป็นต้องได้รับการรักษาต่อเนื่อง ซึ่งถ้าผู้ป่วยมีอาการผิดปกติใดๆก็ตามเช่น ทานอาหารได้น้อยลง อาเจียนบ่อย ขึ้น ซึมลง สับสนมากขึ้น หรือเมื่อกังวลในอาการก็ควรพบแพทย์/ไปโรงพยาบาลก่อนนัด

ครอบครัวมีส่วนช่วยในการดูแลผู้ป่วยอย่างไร?

ครอบครัวเป็นส่วนที่สำคัญในการร่วมดูแลผู้ป่วยภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 เพราะผู้ป่วยเองอาจยังมีภาวะสับสนอยู่บ้าง การทานยา การดูแลตนเอง จึงทำได้ไม่เต็มที่ จึงมีความจำเป็นที่ทางครอบครัวควรต้องช่วยดูแล ประกอบกับถ้าผู้ป่วยเป็นโรคพิษสุราเรื้อรัง ยิ่งต้องมีการให้กำลังใจที่ดี สนับสนุนการเลิกสุรา และการร่วมแก้ปัญหาที่เป็นเหตุให้ผู้ป่วยติดสุรา

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 สามารถป้องกันได้หรือไม่?

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 สามารถป้องกันได้อย่างดีโดย

สรุป

ภาวะทางสมองเหตุขาดวิตามินบี 1 ถึงแม้จะพบได้ไม่บ่อยแต่ก็มีอันตรายถึงชีวิต ดังนั้นเราต้องร่วมกันดูแลคนที่เรารักและคนใกล้ชิดที่มีภาวะนี้ด้วยครับ



สมาชิกที่ใช้งานอยู่ขณะนี้ 5 คน fqqq montreeza66666 f21a8 misterT Maxxaoulae5
Frame Bottom