สัญญาณชีพ (Vital sign)

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แพทย์หญิง พวงทอง ไกรพิบูลย์
วว.รังสีรักษา และเวชศาสตร์นิวเคลียร์

บทนำ

ยากานามัยซิน (Kanamycin) หรือ กานามัยซิน เอ (Kanamycin A) เป็นยาปฏิชีวนะที่อยู่ในกลุ่มอะมิโนไกลโคไซด์ (Aminoglycoside) มีทั้งชนิดรับประทานและชนิดฉีด ใช้บำบัดรักษาอาการติดเชื้อแบคทีเรียได้กว้าง (Broad spectrum antibiotic) โดยออกฤทธิ์ครอบคลุมเชื้อแบคทีเรียแกรมลบรวมถึงชนิด Escherichia coli, Proteus, Serratia marcescens และ Klebsiella pneumoniae

ยากานามัยซินสามารถสกัดได้จากแบคทีเรียที่มีชื่อว่า Streptomyces kanamyceticus และพัฒนาเป็นรูปของเกลือซัลเฟต (Sulfate) โดยมีชื่อทางเคมีว่า กานามัยซิน ซัลเฟต (Kanamycin sulfate)

จากการศึกษาด้านเภสัชจลนศาสตร์ (Pharmacokinetic, การศึกษาความเป็นไปของยาเมื่อยาเข้าสู่ร่างกาย) ของยานี้พบว่า การดูดซึมของยาจากระบบทางเดินอาหารมีปริมาณต่ำ ร่างกายต้องใช้เวลา 2.5 ชั่วโมงเป็นอย่างต่ำในการกำจัดปริมาณยา 50% ออกจากกระแสเลือดโดยผ่านทิ้งไปกับปัสสาวะ

คณะกรรมการอาหารและยาของไทยได้บรรจุยากานามัยซินลงในบัญชียาหลักแห่งชาติ โดยระบุเป็นยารักษาวัณโรคและจัดเป็นยาอันตราย ซึ่งสามารถพบเห็นการใช้ยานี้ทั้งในสถานพยาบาลของรัฐและเอกชนทั่วไป

กานามัยซินมีสรรพคุณ (คุณสมบัติ) อย่างไร?

กานามัยซิน

ยากานามัยซินมีสรรพคุณดังนี้

กานามัยซินมีกลไกการออกฤทธิ์อย่างไร?

กลไกการออกฤทธิ์ของยากานามัยซินคือ ตัวยาจะเข้าจับกับสารพันธุกรรมของแบคทีเรีย ทำให้แบคทีเรียไม่สามารถสังเคราะห์โปรตีน ส่งผลให้หยุดการเจริญเติบโต หมดสภาพของการแพร่พันธุ์และตายลงในที่สุด

กานามัยซินมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร?

ยากานามัยซินมีรูปแบบการจัดจำหน่ายดังนี้

  • ยาฉีด ขนาด 1 กรัม/ขวด
  • ยาแคปซูลสำหรับรับประทาน ขนาด 250 มิลลิกรัม/แคปซูล

กานามัยซินมีขนาดรับประทานและการบริหารยาอย่างไร?

ยากานามัยซินมีขนาดรับประทานและขนาดการบริหารยา/การใช้ยาดังนี้เช่น

ก. สำหรับการติดเชื้อแบคทีเรีย:

  • ผู้ใหญ่: ฉีดเข้ากล้ามหรือเข้าหลอดเลือดดำ 15 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วัน โดยแบ่งการฉีดทุก 8 - 12 ชั่วโมงเป็นเวลา 7 - 10 วัน ขนาดสูงสุดของการใช้ยาไม่เกิน 1.5 กรัม/วัน
  • เด็กอายุน้อยกว่า 7 วันและน้ำหนักตัวน้อยกว่า 2 กิโลกรัม: ฉีดยาขนาด 15 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วันโดยแบ่งการให้ยาทุก 12 ชั่วโมง
  • เด็กอายุน้อยกว่า 7 วันและน้ำหนักตัวตั้งแต่ 2 กิโลกรัมขึ้นไป: ฉีดยาขนาด 15 - 20 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วันโดยแบ่งการให้ยาทุก 12 ชั่วโมง
  • เด็กอายุตั้งแต่ 7 วันขึ้นไปจนถึง 1 เดือนและน้ำหนักตัวน้อยกว่า 2 กิโลกรัมขึ้นไป: ฉีดยาขนาด 15 - 22.5 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วันโดยแบ่งการให้ยาทุก 8 ชั่วโมง
  • เด็กอายุตั้งแต่ 7 วันขึ้นไปจนถึง 1 เดือนและน้ำหนักตัวตั้งแต่ 2 กิโลกรัมขึ้นไป: ฉีดยาขนาด 15 - 30 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วันโดยแบ่งการให้ยาทุก 8 ชั่วโมง
  • เด็กอายุตั้งแต่ 1 เดือนขึ้นไป: ฉีดยาขนาด 15 - 30 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม/วัน โดยแบ่งการให้ยาทุก 8 - 12 ชั่วโมง

ข. สำหรับยับยั้งการเจริญเติบโตของแบคทีเรียในลำไส้:

  • ผู้ใหญ่: รับประทาน 1 กรัมทุก 6 - 8 ชั่วโมง
  • เด็ก: รับประทาน 12.5 มิลลิกรัม/น้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมทุก 6 ชั่วโมง
  • อนึ่ง: ควรรับประทานยากานามัยซินหลังหรือพร้อมอาหาร

ค. สำหรับลดการปนเปื้อนของแบคทีเรียในช่องท้องหลังเข้ารับการผ่าตัด:

  • ผู้ใหญ่: ละลายกานามัยซิน 500 มิลลิกรัมในน้ำกลั่นที่ปราศจากเชื้อ 20 มิลลิลิตร แล้วค่อยๆหยดลงในบริเวณแผลผ่าตัดที่เย็บเรียบร้อยแล้ว
  • เด็ก: การใช้ยานี้และขนาดยาขึ้นกับดุลพินิจของแพทย์

*****หมายเหตุ:

  • ขนาดยาและระยะเวลาในการใช้ยาที่ระบุในบทความนี้เป็นเพียงตัวอย่างหนึ่งเท่านั้น ไม่สามารถใช้ทดแทนคำสั่งใช้ยาของแพทย์ได้ การใช้ยาที่เหมาะสมควรต้องปรึกษาแพทย์ หรือเภสัชกรก่อนเสมอ

เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกรอย่างไร?

เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิดที่รวมถึงยากานามัยซิน ผู้ป่วยควรแจ้งแพทย์/พยาบาลและเภสัชกร ดังนี้

หากลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?

หากลืมรับประทานยากานามัยซินสามารถรับประทานเมื่อนึกขึ้นได้ ถ้าเวลาใกล้เคียงกับการรับประทานยาในมื้อถัดไป ไม่จำเป็นต้องเพิ่มปริมาณยาเป็น 2 เท่า

กานามัยซินมีผลไม่พึงประสงค์อย่างไร?

ยากานามัยซินสามารถก่อให้เกิดผลไม่พึงประสงค์ (ผลข้างเคียง) ดังนี้เช่น อาจพบอาการปวดและอักเสบในบริเวณที่ฉีดยานี้ มีภาวะไตเป็นพิษ กระตุ้นให้เกิดความผิดปกติทางโสตประสาท/หูได้ยินลดลง มีภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรง/ไม่มีแรงเฉียบพลัน

สำหรับยานี้ชนิดรับประทานอาจมีผลข้างเคียงอื่นๆอีกเช่น สามารถทำให้รู้สึกอาการไม่สบายในระบบทางเดินอาหาร การดูดซึมของยาต่ำเมื่อรับประทานยาร่วมกับอาหารโดยเฉพาะกลุ่มที่มีปริมาณไขมันมากๆ

มีข้อควรระวังการใช้กานามัยซินอย่างไร?

มีข้อควรระวังการใช้ยากานามัยซินดังนี้เช่น

***** อนึ่ง ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ ”ยา” ที่รวมถึงยาแผนปัจจุบันทุกชนิด (รวมยากานามัยซินด้วย) ยาแผนโบราณทุกชนิด และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกครั้งควรต้องปฏิบัติตาข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ (อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด) รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน

กานามัยซินมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นอย่างไร?

ยากานามัยซินมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาตัวอื่นดังนี้ช่น

ควรเก็บรักษากานามัยซินอย่างไร?

ควรเก็บรักษายากานามัยซิน ดังนี้

  • เก็บยากานามัยซินชนิดรับประทานภายใต้อุณหภูมิห้อง
  • เก็บยากานามัยซินชนิดฉีดภายใต้อุณหภูมิ 20 - 25 องศาเซลเซียส (Celsius)
  • อนึ่ง: ห้ามเก็บยาทั้ง 2 ชนิดในช่องแช่แข็งของตู้เย็น เก็บยาในภาชนะที่มิดชิด พ้นแสงแดด ความร้อน และความชื้น ไม่ควรเก็บยาในห้องน้ำ และเก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง

กานามัยซินมีชื่ออื่นอีกไหม? ผลิตจากบริษัทอะไรบ้าง?

ยากานามัยซินที่จำหน่ายในประเทศไทย มียาชื่อการค้าอื่นๆและบริษัทผู้ผลิตเช่น

ชื่อการค้า บริษัทผู้ผลิต
Kanamycin ANB (กานามัยซิน เอเอ็นบี)ANB
Kanamycin Capsules Meiji (กานามัยซิน แคปซูล เมจิ)Meiji
Kanamycin Sulfate General Drugs House (กานามัยซิน ซัลเฟต เจเนอรัล ดรักซ์ เฮาส์)General Drugs House
Kanamycin Sulfate Injection Meiji (กานามัยซิน ซัลเฟต อินเจ็กชั่น เมจิ)Meiji
Kangen (แคนเกน)General Drugs House
K-M-H (เค-เอ็ม-เฮช)M & H Manufacturing
Uto-Kanamycin (ยูโท-กานามัยซิน)Utopian

บรรณานุกรม

1 http://en.wikipedia.org/wiki/Kanamycin [2015,Jan10]
2 http://drug.fda.moph.go.th:81/nlem.in.th/medicine/essential/list/92#item-8639 [2015,Jan10]
3 http://www.mims.com/USA/drug/info/kanamycin/ [2015,Jan10]
4 http://www.drugs.com/dosage/kanamycin.html#Usual_Adult_Dose_for_Bacterial_Infection [2015,Jan10]
5 http://www.drugs.com/drug-interactions/kanamycin-index.html?filter=3&generic_only= [2015,Jan10]
6 http://www.mims.com/Thailand/drug/info/Kanamycin%20Capsules%20Meiji/?type=brief [2015,Jan10]
7 http://www.mims.com/indonesia/drug/info/Kanamycin%20Capsule%20Meiji/?type=full#Indications [2015,Jan10]